كتابی از علی اكبر دهخدا ( 1257 – 1334 ش ) در ضرب المثل ها، اصطلاح ها، كنایه ها، تعبیرها مثلی، نصیحت ها و نكته های اخلاقی در زبان و ادب فارسی. به نوشته "محمد معین"، هنگامی كه دهخدا در كار گردآوری و تدوین یادداشت های مربوط به لغت نامه بود، به در خواست "اعتمادالدوله قراگزلو"، وزیر معارف وقت، یادداشت های امثال و حكم را از یاداشت های لغت نامه جدا كرد و آن ها را در چهار مجلد سامان دارد كه در فاصله سال های (1308 تا 1311 ش)، به هزینه ی وزارت معارف به چاپ رسید. در كار تهیه شواهد، مواد كتاب، تدوین و پاكنویس كردن یادداشت های امثال و حكم، "غلامعلی رعدی آذرخشی دهخدا" را دستیاری كرده است.

دبیرسیاقی در اینكه امثال و حكم از دل یادداشت های لغت بیرون آمده تردید كرده و معتقد است كه دهخدا، هنگام فیش برداری از متون و نظم و نثر فارسی، یادداشت های امثال و حكم را در برگ های جداگانه ای نوشته است. مویّد این نظر خاطره ای است كه دهخدا از دوران كودكی خود تعریف كرده و گفته است كه از سنین كودكی ذهنش به مَثَلها معطوف بوده و بدون آنكه از ماهیت آن ها باخبر باشد، آنها را برای خود یادداشت می كرده، همچنین، از بعضی نوشته های طنز آمیز دهخدا، كه در سال های (1290 تا 1291 ش)، در روزنامه ی ایران كنونی، با عنوان "مجمع الامثال دخو" به چاپ رسیده است، حساسیت و توجه خاطر دهخدا مشتمل بر حدود سی هزار مدخل است كه بیش ترین آن ها را امثال مكتوب ادبی تشكیل می دهد. در ذیل این مدخل ها، در حدود ده هزار مثل دیگر نیز به عنوان مترادفات امثال اصلی درج شده است. با توجه با تأكید دهخدا بر گرد آوری امثال ادبی به ویژه مثل های منظوم، در كتاب امثال حكم در حدود 45 هزار بیت اشعار فارسی نقل شده است.

دهخدا، مطابق تقسیمات و تعاریفی كه در ذهن داشته، مدخل های امثال و حكم را در چهار قسم جای داده است، مَثَل، حكمت، حكم و زبانزد. امّا در تقسیم بندی دقیق تر می توان آن ها را در گونه های زیر قرار داد: مثل های مكتوب ادبی كه بخش عمده آن از آثار شاعران فارسی زبان است، مثل های عامیانه كه بیش تر آن ها مربوط به فرهنگ شفاهی مردم تهران است، تعبیرات و اصطلاحات، و تشبیهات و كنایات ادبی، پندها و نصایح، نكات اخلاقی و اجتماعی، مثل های عربی، اشعار تعلیمی، اعتقادات عامیانه، در بعضی قواعد فقهی و علمی و مطالب متفرقه دیگر.

امثال حكم فاقد هر گونه مقدمه و توضیحی به قلم دهخداست و ظاهراً دلیل آن عدم توافق نویسنده در یافتن تعریفی جامع از مَثَل بوده است. با این حال، در میان دست نوشته های دهخدا، یادداشت های پراكنده ای در مورد امثال و حكم به چشم می خورد. این یاداشت ها شامل تعریف های مختلف مَثَل و فواید آن و كیفیت كار و تهیه مواد مورد نیاز در تدوین امثال و حكم است.

دهخدا مدخل های كتاب امثال حكم را بر اساس حروف الفبای كلمات آغازین مثل ها تنظیم كرده است. این روش، كه هنوز هم مورد استفاده اغلب مَثَل نگاران است، باتوجه به حجم گسترده ای كه كتاب امثال حكم دارد، در بعضی موارد جویندگان را برای یافتن مدخل مورد نظر به زحمت می افكند. زیرا بسیاری از امثال، به ویژه امثال عامیانه، در گفتار روزمره به شیوه های گوناگونی به كار می رود و تصرّفاتی كه به مقتضای كلام در شكل و تربیت كلمات ضرب المثل ها راه می یابد باعث می شود كه نتوان برای یك مثل واژه آغازین ثابتی در نظر گرفت. راه حلّی كه برای این مشكل اندیشیده شده نقل صورت های گوناگون یك مَثَل در مواضع مختلف كتاب است كه، علاوه بر آن كه راه حلّ نیست، بر حجم كتاب افزوده است.

در تنظیم مدخل های كتاب، اسلوب و روش یكنواختی رعایت نشده است، ولی به طور معمول، پس از ذكر هر مَثَل، مأخذ آن نقل شده است و اگر مدخل جزو مَثَل ها یا حكمت های منظوم بوده، كه در اغلب موارد چنین است، مصراع اول و دوم آن نیز آمده است؛ در بعضی جاها، ابیات پس و پیش آن و نام گوینده آن و مترادفات و نظایر آن مَثَل یا حكمت در كلام سایر شاعران یا نویسندگان فارسی یا آیات، احادیث و امثال عربی درج شده است.

بسیاری جاها، دهخدا در مورد مفهوم و مصداق مثل ها، به ویژه مثل های منظوم، سخنی به میان نیاورده و به ذكر نظایر و امثال مشابه بسنده كرده است. چیزی كه به كتاب امثال و حكم غنا بخشیده است ذكر مترادفات متعدّد، مثل ها و حكمت های مشابه برای هر مدخل است. دهخدا در چند مورد انگشت شمار، در زیر نویس صفحات كتاب، معادل های فرانسوی یا لاتینی بعضی مثل های فارسی را هم آورده است. در زیرنویس صفحات، همچنین توضیح معانی بعضی لغات دشوار متن، اشارات قرآنی،  اعلام تاریخی، جغرافیایی و نقد انتسابات اشعار و اختلافات نسخه ها دیده می شود .

 در كتاب امثال حكم، در حدود 1700 مدخل عربی آمده است و در ذیل مدخل های اصلی، نیز به تعداد دیگری از امثال عربی اشاره شده است. این مدخل ها شامل امثال فصیح و ادبی، امثال عامیانه، آیات قرآنی و سخنان و احادیث پیامبر اسلام ( ص ) و امامان شیعه، به ویژه حضرت علی (ع) است. بیش تر امثال عربی در جلد نخست كتاب جای گرفته و از امثالی با تعریف "ال" آغاز می شود. این بخش مشتمل بر حدود 450 مدخل عربی است كه از مجمع الامثال میدانی نیشابوری، قرآن كریم و كتب اخذ شده است. برخلاف مدخل های فارسی، بیشتر به مثل ها منظوم اختصاص دارد، در مدخل ها عربی كمتر به اشعار شاعران عرب برمی خوریم. البته در ذیل مدخل های اصلی گاه به اشعار عربی استناد شده و مؤلف در آن ها به ذكر نام گوینده اشعار چندان پایبند نبوده است. بخش عمده مثل های فصیح كربی كتاب امثال و حكم آن هایی است كه در متون ادبی فارسی، مثل قابوسنامه، كلیله و دمنه، تاریخ بیهقی، گلستان سعدی و كشف المحجوب هجویری، به كار رفته است. غفلت از اعراب گذاری و ترجمه امثال عربی یكی از خرده هایی است كه بر امثال و حكم گرفته اند.

پاره ای از مثل های كتاب را مثل های داستانی تشكیل می دهد. داستان های امثال و حكم به طور كلّی حاكی از شأن نزول و دلالت معنایی مثل هاست كه بخش عمده ی آن از متون تاریخی و ادبی فارسی و بخشی نیز داستان های عامیانه است كه از زبان مردم كوچه و بازار گرفته شده است. دهخدا در نثر بعضی از حكایت های مكتوب دخل و تصّرف كرده یا آن ها را به طور كامل باز نوشته است.

شیوه ارجاعات امثال و حكم كمابیش شبیه شیوه ی ارجاعات اثر دیگر مؤلّف یعنی لغت نامه است. دهخدا در امثال و حكم صرفاً به ذكر نام گوینده هر شعر، یا نام كتاب مورد استفاده، بسنده كرده و ذكری از اینكه آن كتاب در چه سالی كتابت یا چاپ شده است و در كجا نگهداری می شود به میان نیاورده است. از یادداشت هایش چنین برمی آید كه ارجاعات او اغلب به نسخه هایی است كه خود در اختیار داشته،  بعداً 1030 جلد آن به كتابخانه سازمان لغت نامه انتقال یافته است.

آن گونه كه از فحوای كتاب امثال و حكم برمی آید، اصلی ترین مأخذ دهخدا در تدوین این كتاب متون نظم و نثر كهن فارسی بوده است. بیش از دو سوم مدخل های كتاب امثال موزون و منظم تشكیل می دهد و بیش ترین شواهد شعری از شاهنامه فردوسی است كه دهخدا، به گفته خود، در آن استقصای كامل كرده است. بعد از فردوسی، شاعرانی كه شعرشان بیش از همه در امثال و حكم نقل شده است عبارت اند از : ابن یمین، ابوالفرج رونی، ابوشكور بلخی، ادیب صابر، اسدی طوسی، امیر خسرو دهلوی، اثیر اخسیكتی، اثیر اومانی، انوری، اوحدی، ازرقی، جمال الدّین اصفهانی، حافظ، خاقانی، خواجوی كرمانی، دقیقی، رودكی، رشید و طواط، رضی نیشابوری، سعدی، سلیمان ساوجی، سنایی، سوزنی، صائب، ظهیر فاریابی، عطّار، عبدالواسع جبلی، عمادی شهریاری، عنصری، فخرالدّین اسعد گرگانی، فرّخی،  قاآنی، قطران، كمال اسماعیل، لامعی، مختاری، مسعود سعد، مجیر بیلقانی، امیر معزّی، مكتبی، منوچهری، مولوی، ناصرخسرو، نظامی، وحشی بافقی، واعظ قزوینی و هاتف اصفهانی.

دهخدا، در استخراج شواهد شعری، به متون نظم بعد از دوره ی مغول بی توجّه بوده و شعرهای معدودی هم كه از شاعران دوره ی تیموری و بعد از آن نقل كرده است اغلب مأخوذ از فرهنگ های فارسی است. این در حالی است كه دیوان شعرای دوره ی صفوی و افشاری مشحون از مثال ها و اصطلاحات مثلی است. او از شاعران معاصر، به اشعار ایرج میرزا، بهار، ادیب پیشاوری، پروین اعتصامی و نصرا... تقوی نظر داشته و مقداری از شعرهای خود را نیز در امثال و حكم نقل كرده است. نقل ابیات متعدّد از شاعر متوسطّی مانند نصرا... تقوی موجب انتقاد یكی از پژوهشگران شده است.

از متون نثر فارسی، كتاب اسرارالتّوحید، تاریخ جهانگشای، تاریخ سیستان، مقامات حمیدی، سیاست نامه، تاریخ گزیده، تاریخ سلاجقه كرمان، نفثه المصدور، قابوس نامه، مرزبان نامه، كلیله و دمنه، كیمیای سعادت، تاریخ بیهقی، فیه  ما فیه، سفرنامه ناصر خسرو و گلستان سعدی بیش از همه مورد استفاده دهخدا بوده است. در امثال و حكم همچنین منقولاتی از كتب نثر عربی، مثل التنبیه و الاشراف مسعودی، ادب الدّنیا و الدّین، فتوح البلدان، غرر اخبار ملوك فرس، عیون الاخبار، كامل ابن اثیر و كتاب التّاج دیده می شود.

دسته ی دوم مآخذ امثال و حكم را كتاب های امثال فارسی و عربی تشكیل می دهد. كتابی به نام مختصری در امثال فارسی، كه ظاهراً در هندوستان به چاپ رسیده، و مجموعه امثال كه در "گجرات" نشر یافته، و از آن با رمز "گج" یاد شده است، از منابع مهمّ مورد استفاده دهخدا بوده است و از دیگر مآخذ امثال و حكم كتاب "قرّه العیون" است كه یكی از قدیم ترین كتاب های فارسی در مثل ها، نوادر و حكایات است و در قرن (ششم یا هفتم ق) تألیف شده است. دهخدا همچنین به كتاب "جامع المثیل"، اثر "محمد علی هبله رودی" ( تألیف : 1049 ق )، توجه بسیار داشته و از آن در حدود سیصد مثل نقل كرده است، امّا به دیگر كتاب این نویسنده، كه "مجمع الامثال" نام دارد، بی توجه بوده است. در مواردی نیز به كتاب "نفائس الفنون" ( تألیف: قرن هشتم ق )، كه فنّ دوازدهم آن در امثال است و شاهد صادق، كه فصل هشتادم از باب سوم آن به مثل های فارسی اختصاص دارد، استنادهایی شده است. دهخدا كمابیش از بعضی فرهنگ های فارسی، مثل برهان قاطع، مجموعه مترادفات و فرهنگ انجمن آرای ناصری، سود جُسته است. مأخذ اصلی او، در ذكر مثل های عربی، كتاب مهم مجمع الامثال، تألیف احمد میدانی نیشابوری بوده و از آن در حدود هزار مثل نقل شده است. دهخدا در یادداشت هایش به این نكته اشاره كرده كه در گرد آوری امثال، طریقه ی نیشابوری  را در نظر داشته است.

در مورد امثال عامیانه كتاب علاوه بر آنچه خود مؤلف از كودكی در ذهن داشته و از زبان اطرافیان و مردم كوچه و بازار شنیده، از یادداشت های صادق هدایت نیز بهره كافی برده است. مینوی گوید، صادق هدایت جزوه ای دویست صفحه ای حاوی نزدیك به دو هزار مثل عامیانه فراهم كرده بود كه آن ها را در اختیار دهخدا گذاشت. بعضی از دوستان دهخدا نیز، كه از قصد او برای تألیف كتاب امثال و حكم آگاهی یافتند، یادداشت هایی در اختیار او نهادند.

دهخدا در چند مورد به روزنامه فكر آزاد استناد جسته است. فكر آزاد روزنامه ای بود كه "احمد بهمنیار" در طی سال های (1301 تا 1304 ش)، در مشهد و تهران، منتشر می كرد و در آن مثل هایی را كه از نقات مختلف ایران برای او می فرستادند به چاپ می رساند .او در شماره های 27 تا 80 فكر آزاد در حدود 2500 مثل گرد آورد و آنها را پس از ویرایش و تكمیل در كتابی به نام داستان نامه بهمنیاری سامان بخشید و قصد چاپ آن ها را داشت، ولی پس از انتشار امثال و حكم، از این كار منصرف شد.

چاپ امثال و حكم، در سال (1311 ش)، در مجامع تهران به منزله ی حادثه ای ادبی تلقّی شد و انجمن ادبی ایران به افتخار دهخدا مجلسی ترتیب داد. دهخدا، در نامه ای كه در 14 آبان 1311 ش به وزارت معارف نوشت، حق التالیف كتاب امثال و حكم را برای صرف در كارهای بهداشتی و فرهنگی واگذار كرد. وی در این نامه خبر داد كه، علاوه بر چهار جلد چاپ شده، "جلد پنجم هم در تحت طبع است". همچنین در یادداشت هایش تصریح دارد كه جلد پنجم امثال و حكم از سواد به بیاض رفته است. ولی چنین جلدی كه در بردارنده امثال از قلم افتاده بوده است هرگز به چاپ نرسید. ناشر امثال حكم مدّعی است كه اصلاحات مؤلّف، از روی نسخه ای كه در اختیار ورّاث دهخدا بوده، در چاپ جدید كتاب اعمال شده است.

امثال و حكم، از زمان چاپ تا امروز، همواره یكی از منابع اصلی در موضوع امثال فارسی، به ویژه امثال مكتوب ادبی، و مورد استفاده مكرّر پژوهشگران و مصحّحان متون نظم و نثر بوده است. دهخدا مثل شناسی بزرگ بوده و شمّی قوی در شناخت امثال و كشف ارتباط بین مثل های ادبی، آیات و احادیث داشته است. امثال و حكم دهخدا از جنبه ی مثل شناسی تطبیقی نیز كتابی مهمّ به شمار می رود. به علاوه، از روی آن می توان سیر تحول و گردش یك مثل را در تاریخ شعر فارسی ( تا دوره تیموری ) پی گرفت.

با این همه این كتاب در ساختار و محتوای خود نقایصی دارد؛ از جمله نقایص آن عدم انسجام و فقدان روش علمی در طرح و تنظیم مدخل هاست. نیمی از مدخل ها فاقد هر گونه توضیح یا تفسیر و بعضی از آن ها به مثل های مترادف و بعضاً مهجور ارجاع داده شده است كه بر ابهام مثل می افزاید. این نقیصه، به خصوص، در جلد چهارم آن بیش از همه به چشم می آید؛ به طوری كه بیش تر مدخل های آن فاقد توضیح است و شواهد شعری آن آشكارا از سایر مجلدات كتاب كمتر است.

زبان كهنه ای كه دهخدا برای توضیح و تفسیر امثال، حكایات و داستان های كتاب انتخاب كرده موجب اعتراض منتقدان و حتی دوستداران او شده است. عزلت گزینی دهخدا و دور شدن او از حرفه ی روزنامه نگاری و فضای پرشور و حال اجتماع و مؤانست با متون كهن یكی از دلایل این امر تواند بود. علاوه بر این، خطاهای دهخدا در بیان مفاهیم، مصادیق و توضیحات مربوط به امثال و در بعضی موارد نام گویندگان اشعار از چشم پژوهشگران پوشیده نمانده است.

فقدان روش بیش از همه در مدخل هایی كه در ارتباط ضعیفی با موضوع كتاب دارد به چشم می آید. در زمان حیات مؤلّف عده ای ایراد  گرفتند كه عنوان كتاب "امثال و حكم" است، ولی در آن اصطلاحات، كنایات، اخبار و احادیث فراوانی هست كه نمی توان آنها را مَثَل دانست. دهخدا، در پاسخ این ایراد، گفته است كه، برای پرهیز از مطوّل شدن عنوان كتاب، به عنوان ساده امثال و حكم اكتفا كرده است. او در یادداشت های خود آورده است كه درج اخبار، احادیث، قواعد فقهی و قواعدی در علوم فنون در ردیف امثال شیوه متداولی است كه مَثَل نگاران دیگر كشورها نیز به كار می برند و غرابتی كه از این بابت در ذهن خوانندگان ایرانی ایجاد شده به سبب آن است كه تاكنون كتابی به این شیوه در زبان فارسی تألیف نشده است.

از جمله مواردی كه این توجیه را خدشه دار می كند اختصاص 170 صفحه از كتاب امثال و حكم به مدخل "مزن زشت بیغاره ز ایران زمین" است كه نه در زمره امثال است و نه در ردیف حكمیات، بلكه سلسله ی مطالبی است از متون مختلف نظم و نثر فارسی و عربی در ستایش و برتری ایرانیان و عدم تناسب آن به موضوع كتاب و نداشتن نظم منطقی در تنظیم نقل قول ها و نگاه تعصّب آمیزی كه در آن وجود دارد اعتراض منتقدان را برانگیخته است.

جنین اعتراض هایی در مورد مدخل هایی كه به طعن و ریشخند مردم بعضی از مناطق ایران یا اقلیت های قومی و و دینی می پردازد نیز مطرح شده است. این قبیل مدخل ها در زمره ی اعتقادات عامه به شمار می رود و نقل قول آن ها به قصد تایید آن ها صورت نگرفته است؛ از این روی، انتقادهای مطرح شده چندان پذیرفته نمی نماید. ولی از سوی دیگر، دخل و تصرف نویسنده در بعضی امثال عامیانه و تغییر كلمات ناهنجار و ركیك آن ها به واژه های ادیبانه ایراد مهمی است كه برای آن توجیهی نمی توان یافت.

با این همه حتی با توجه به منابع فراوانی كه از زمان چاپ كتاب امثال و حكم منتشر شده و به نظر دهخدا نرسیده، یا دهخدا به آنها بی توجه بوده است، امثال و حكم هنوز هم از مهم ترین منابع در زمینه شناخت مثل های فارسی به شمار می رود.