۰مقاله‌های داخلی* 
یادداشت  1                                                        

اسدی، عاطفه، شكوه‌السادات تابش
سیر و تحول کاریکلماتورنویسی در ایران 3
اكبری شِلدره‌ای، فریدون 
روزنه‌ای به آسمان 5
باباصفری، علی اصغر و رسول حیدری
 اندیشة اجتماعی شهریار 7
بحرانی، اشكان، سیدفرشید سادات شریفی
 بررسی سبک‌شناختی آثار مصطفی مستور 8
پارسا، سیداحمد
نقد و بررسی سروده «نادر یا اسکندر» اخوان ثالث 10
تاجریان، الماس
نقد ساختاری و مضمونی داستان‌های بیژن نجدی   12
چوقادی، زینب
شخصیت‌پردازی آركائیك در داستان كوتاه فارسی 15
چهره¬قانی‌ برچلویی، رضا
درنگی در نظریه ادبیات متعهد و ادب پایداری  17
حجتی‌زاده، راضیه
اسطوره شاعری و شاعران اسطوره‌ساز  19
حسن‌زاده میرعلی، عبدالله
شعر در دورة مشروطه                                                                 21
حسن‌زاده ¬مدرس، بهروز
نقد و تحلیل منظومه «مهره سرخ» سیاوش كسرایی 23
خواجات، بهروز
بررسی ابهام در شعر امروز  25
درگاهی، زین‌العابدین
زن در نگاه شاعران عصر جدید (از مشروطه تا کنون) 27
رحم‌دل شرف‌شادهی، غلام‌رضا
نگاهی به آسمان سبز  29
رشیدی آشچردی، مرتضی
غزل اصفهان (نگاهی به سروده‌های خسرو احتشامی) 31
رضوی، سیدهانی
گونه¬های نوآوری و هنجارشکنی¬ها در قافیة غزل امروز 33
ژاله، بهروز
بررسی بن‌مایه ترس در اشعار سهراب سپهری             35
سادات شریفی، سیدفرشید و پریسا ظهیرامامی
مروری بر تأثیر نوآوری‌های ساختاری شعر نو بر غزل معاصر       36                                                               
سرگزی، عباس‌علی
اندیشه‌های سیاسی اجتماعی در شعر معاصر  38
شادپی، محبوبه
ادبیات اعتراف در آثار آل‌احمد  39
شرفیان، مهدی و سهیلا صادقی
بررسی زمینه‌های ناتورالیسم در آثار صادق هدایت 42
صلاحی‌مقدم، سهیلا و بهاره‌سادات بوذری
نقد آراء احمد شاملو درباره شعر معاصر فارسی  44
فخرالاسلام، بتول
حجم سبز سهراب: یم جاودانة اقبال  46
فیروزمند، عطیه و آزاده نجفیان
تأثیر نظریه‌های شعری جدید در ادبیات كودك  48
سعید كریمی قره‌بابا
جایگاه ایران در شعر اخوان  50
كمال‌الدینی، سیدمحمدباقر و صفر عبدالله
سیری در مضامین و اندیشه‌های شعری فرازنة خجندی 52
لیاقی‌مطلق، نفیسه
نوع ادبی داستان کوتاه معاصر  54
مباشری، محبوبه
جستاری درباب اندیشه¬های سیاسی‌واجتماعی                          56
 در شعر معاصر فارسی
محجوب، فرشته
پست¬مدرنیسم در ادبیات معاصر ایران و جهان  58
مددی، نشاط
نقش داستان‌های معاصر در معرفی فرهنگ ایران به جهان 60
ناصحی، مهدی
ویژگی‌های عمومی قصه‌نویسی آل‌احمد  62
نصرتی، عبدالله
اندیشه‌های اجتماعی و سیاسی در شعر معاصر  64
نوین، حسین و نیلوفر اصولی
تأثیر نیما بر ادبیات جمهوری آذربایجان   66
۰مقاله‌های خارجی 
آصف نعیم صدیقی، محمد
ساختارشناسی شعر معاصر (نقد شعرهای نو)  69
اصغر، سیدكلیم
تاریخ¬گویی در اشعار «پروفسور ولی¬الحق انصاری» 71
اعظم‌زاد، سبحان
نقدالشعر معارف¬پرورانه در حوزة ادبی فرارود  73
الرحمن، عتیق
سنت‌شكنی مهدی اخوان ثالث در حماسه‌سرایی فارسی معاصر     75                                                   
سلامه علاوی، محمود
سهراب سپهری شاعر تصوف اشراق  77
صابر، محمد
بررسی ویژگی‌های شعر فروغ    79
صالحی‌اف، شمس‌الدین
ظهور نهضت تازة داستان‌نویسی در ادبیات تاجیكی سدة 20 80
آذرمیدخت، صفوی
نگاهی به شعر معاصر ایران پس از انقلاب اسلامی 82
فرید، محمد
بررسی ویژگی¬ نثر جلال آل¬احمد    84
قرانبكوف، احمد
آزاداندیشی در آثار نیما یوشیج    86
ناصر، محمد
مطالعة تطبیقی آثار اخوان و فیض احمد فیض 88
 

به نام خدا

یادداشت

با یاد آن شاعر رحیل، قیصر شعر انقلاب، امین‌پور عزیز این مقدمه را آغاز و این همایش بین‌المللی را در تجلیل از آن استاد ارجمند برگزار می‌كنیم. فرهیخته‌ای كه در ادبیات معاصر ایران جایگاهی بس بلند و ارزشمند دارد و از چهره‌های نامی در خلق شعر و آثار تحلیلی در این عرصه است. هرگز تصور نمی‌كردیم كه نخستین همایش بین‌المللی ادبیات معاصر را در فقدان آن بزرگ برگزار نماییم؛ چراكه با دوستان، برآن اتفاق افتاده بود كه یكی از سخن‌ رانان همایش، آن استاد باشد؛ دریغ و درد كه چنین نشد و هم‌چنان در حسرت حضورشان  مانده‌ایم با آخرین سروده‌اش در جمع دانشجویان خارجی.
  مركز گسترش زبان و ادبیات فارسی در راستای رسالت خود، گسترش زبان و ادبیات فارسی را در خارج از كشور از اهمّ كارهای خویش به‌شمار دارد. در این میان پرداخت به ادبیات معاصر ایران از اهمیت خاصی برخوردار است. چراكه استادان خارج از كشور وقوفی بایسته در این حوزه ندارند و تألیف و تحقیقات شایسته‌ای نیز در این معرفی صورت نگرفته است؛ لذا برگزاری همایش‌ها و تألیف كتاب‌ها در داخل و خارج سزوار می‌نماید. پیشتر تألیف و ترجمه كتاب‌ را به زبان‌های مختلف آغاز نموده‌ایم.  با رایزنی استادان عزیز بر آن شدیم تا نخستین همایش بین‌المللی ادبیات معاصر را برگزار نماییم؛ برای طرح موضوعات، جلساتی با حضور اعضای علمی همایش برگزار شد. پس از آن با ارسال فراخوان به مراكز علمی و فرهنگی داخل و خارج قریب 150 مقاله از داخل و 46 مقاله نیز از خارج از كشور دریافت نمودیم. از میان مقالات رسیده، 44 مقاله از سوی هیأت علمی پذیرفته شد. همكاران تلاشگر، با اهتمام جدی خلاصة مقالات پذیرفته شده را آماده نمودند تا به علاقه‌مندان عرضه شود. سزاوار است كه از همة آن‌ها به‌ویژه سركار خانم‌ها اسفندیاری، ثمره‌پهلوان و گنجی و آقای مرادی قدردانی نماید. و از رئیس ارجمند دانشكدة ادبیات و علوم انسانی جناب آقای دكتر شیخ‌الاسلامی و همكاران محترمشان كه ما را در برگزاری این همایش مساعدت كردند، قدردانی نموده، توفیق و سلامتی آن‌ها را از خداوند بزرگ خواهان است. همچنین از انجمن زبان وادبیات فارسی به‌ویژه از رئیس محترم انجمن جناب آقای دكتر غلام‌حسین‌‍زاده كه همواره مساعد نیكی در امر گسترش زبان و ادبیات فارسی بوده‌اند تشكر می‌نماید. و نیز از رئیس محترم سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی جناب آقای دكتر مصطفوی و قائم‌مقام محترمشان و جملة همكاران در مركز گسترش زبان و ادبیات فارسی و شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی به جهت مساعدت‌های بی‌دریغشان در برگزاری این همایش قدردانی نموده،  توفیق همگان را از دادار هستی درخواست دارد.

 عباسعلی وفایی

سیر و تحول کاریکلماتورنویسی در ایران

عاطفه اسدی
کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی
شکوه¬السادات تابش
کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی
 
کاریکلماتور گونه¬ای از نثر معاصر است که برخی از ادبا آن را به¬عنوان یک نوع ادبی پذیرفته¬اند. این واژه که از دو کلمة «کاریکاتور» و «کلمه» مشتق شده است، برای نخستین بار توسط احمد شاملو در مجلة خوشه، سال 1347 پیش¬نهاد شد و باوجود مخالفت¬های برخی افراد به¬علت ساختار مجعول این ترکیب، جای خود را در ادبیات امروز ایران باز کرد. کاریکلماتور گونه¬ای از طنز ترسیمی به¬شمار 
 
می¬رود و کاریکاتوری است که با واژه¬ها بیان می¬شود؛ انواع مختلف و موضوعات متنوع اخلاقی، اجتماعی، عاشقانه و... را دربرمی¬گیرد. 
کاریکلماتور گاهی به شعر پهلو می¬زند و در آن از انواع آرایه¬ها و شگردهای ادبی استفاده می¬شود؛ در مواردی نیز با جملات قصار و َمثَل¬ها قابل قیاس است. وجه مشترک گونه¬های مختلف کاریکلماتور، مضمون¬سازی است. پرویز شاپور (1302ـ 1378) پیش¬گام این نوع ادبی در ایران بوده است و نخستین نوشته¬های او در این قالب در مجلة توفیق چاپ می¬شد. اولین کتاب شاپور در این زمینه در سال 1350 انتشار یافت که مخاطبان خاص خود را پیدا کرد و کم¬کم افراد دیگری نیز در این شیوه قلم زدند که به¬تفصیل در اصل مقاله به آن خواهیم پرداخت. در این مقاله نخست به تاریخ و سیر تحول این نوع ادبی پرداخته خواهد شد؛ سپس مختصری از زندگی¬نامه، افکار و نمونه¬هایی از جملات کاریکلماتور پرویز شاپور ارائه خواهد شد. در ادامه، افرادی که این سبک را الگوی کار خود قرار داده¬اند، معرفی می¬شوند و در پایان نیز گزیده¬ای از کتاب¬شناسی کاریکلماتور خواهد آمد.

کلیدواژه¬ها: کاریکلماتور، پرویز شاپور، سبک طنز ترسیمی.

روزنه‌ای به آسمان

فریدون اكبری شِلدره‌ای
مدیر گروه زبان و ادبیات فارسی
دفتر برنامه‌ریزی و تألیف كتب درسی

مقالة‌ حاضر به بررسی رمان روی ماه خداوند را ببوس نوشتة مصطفی مستور پرداخته است. شخصیت‌های برجستة داستان به ترتیب در ابتدای مقاله معرفی شده‌اند و پس از آن دربارة موضوع محوری داستان و درون¬مایه توضیح داده شده‌است. در ژرفا‌شناسی داستان، ذهنیات و درونیات شخصیت اصلی (یونس فردوس) كه راوی داستان نیز هست، مورد مطالعه قرار گرفته‌شده، در حقیقت همة حوادث داستان در خدمت سؤال ذهنی همیشگی راوی دربارۀ  وجود خداوند است. نویسندة مقاله معتقد است كه منظومة فكری و جهان¬نگری كلی حاكم بر رمان با تفكر سپهری به¬ویژه در 
دو شعر «صدای پای آب» و «مسافر» پیوندی تنگاتنگ و نزدیك دارد. در ادامة مقاله با بررسی جزئیات حوادث و گفت¬وگوهای داستان از ابتدا تا پایان، شخصیت اصلی داستان تشریح شده¬است و نتیجه این¬كه: «روی ماه خداوند را ببوس» داستان فربه‌شدگی¬درون و فرارفتن روح انسان از نردبان شك به سوی رهایی است.

كلیدواژه‌ها: روی ماه خداوند را ببوس، گسترش شخصیت، رنگ
 آبی، آنیما، كهن¬الگوی اساطیری، تعالی روح.  
 

اندیشة اجتماعی شهریار

علی¬اصغر باباصفری
عضو هیأت علمی دانشگاه اصفهان
رسول حیدری
كارشناس ارشد ادبیات فارسی

شهریار علاوه¬بر این‌كه به¬عنوان شاعری عاشقانه‌سرا مطرح است، در اشعار خود موضوعات مختلف اجتماعی چون مدنیت، جنگ و صلح، جهان وطنی، مفاسد اجتماعی¬ و... را مورد توجه قرار داده است. در این مقاله تلاش شده كه با بررسی  اشعار شهریار، هم‌ترین موضوعات اجتماعی¬ای كه مدنظر شهریار بوده‌است، جمع‌آوری و با توجه به نمونه‌های شعری در آن، مورد بررسی قرار گیرد.

كلیدواژه‌ها: اندیشة اجتماعی، شهریار، شعر معاصر، شعراجتماعی.
 
 

بررسی سبک¬شناختی آثار مصطفی مستور

اشکان بحرانی
دانشجوی کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی دانشگاه شیراز
سیدفرشید سادات¬شریفی
دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شیراز

در مقالة حاضر، «سبک» در معنای عام آن به¬کار رفته است و بررسی تمام ویژگی¬های «غالب» در آثار داستانی مصطفی مستور را شامل می¬شود و در آن سه مفهوم کلیدی «نحوة نگرش نویسنده»، «گزینش واژگان و جملات» و «عدول از هنجارهای زبانی و ادبی» بررسی و تحلیل شده¬اند. بنابراین، بررسی سبک درمعنای محدود آن (صرفاً به¬عنوان یکی از «عناصر داستان») مدنظر نیست. در این مقاله داستان¬ها و مجموعه¬های عشق روی پیاده¬رو (1377)، روی ماه خداوند را ببوس (1379)، چند روایت معتبر (1382)، من دانای کل 
هستم (1382)، استخوان خوک و دست¬های جذامی (1383)، حکایت عشقی بی¬قاف بی¬شین بی¬نقطه (1384) و نیز نمایش¬نامة دویدن در میدان تاریک مین (1385) بررسی شده¬اند. سبک آثار یادشده در سه سطح «زبانی»، «ادبی» و «اندیشگانی» (فکری و فلسفی) مورد بررسی قرار گرفته¬اند. هم¬چنین ساختار کلی داستان¬ها و بررسی «اضطراب سبک» در داستان¬ها نیز به¬عنوان مکمل بحث¬های مذکور، بررسی و تحلیل شده است.

کلیدواژه¬ها: مصطفی مستور، بررسی سبک¬شناختی، سطح زبانی، سطح ادبی، سطح فکری.
 
 

نقد و بررسی سرودة «نادر یا اسکندر» اخوان ثالث

دکتر سیداحمد پارسا
عضو هیأت علمی دانشگاه کردستان

 یکی از جریان¬های مهم شعر نو فارسی، سمبولیسم اجتماعی است که با نیما یوشیج آغاز شد و در دهة 40 به¬دلیل شرایط اجتماعی آن زمان به اوج خود رسید. هدف پژوهش حاضر نقد و بررسی سرودة «نادر یا اسکندر» اخوان ثالث از این منظر است. این سروده ترسیم آمیزه¬ای از تعهد اجتماعی و هنر شاعری اخوان به¬شمار می¬رود. توصیف، نمایش و استنتاج، بافت اصلی این سروده را تشکیل می¬دهد. شاعر در این سروده از طریق کنایات، نمادها و روابط حاکم بر آن¬ها مفاهیم مورد نظر خود را به خواننده القا می¬کند. انسجام مطالب و آفرینش تصاویر شاعرانه، تجربه¬های ملموس اخوان را از وضعیت اجتماعی بعد از کودتای 28 مرداد 1332 به¬خوبی ترسیم می¬نماید. نتیجه نشان می¬دهد با این پژوهش می¬توان به شناخت 
به‌تری از این سروده به¬ویژه ازمنظر سمبولیسم اجتماعی و جامعه¬شناسی ادبی دست یافت.

کلیدواژه‌ها: سمبولیسم اجتماعی، نماد، اخوان ثالث، کودتای 28 مرداد 32، نقد ادبی.
 
 

نقد ساختاری و مضمونی داستان‌های بیژن نجدی

الماس تاجریان
دانشجوی دكتری ادبیات فارسی

بیژن نجدی نویسنده‌ای از خطة شمال ایران است كه چند اثر برجسته در زمینة داستان كوتاه و شعر به جامعة ادبی عرضه كرده است. 30 داستان كوتاه او در دو مجموعة یوزپلنگانی كه با من دویده‌اند و دوباره از همان خیابان‌ها، خلاقیت و تمایز او را نسبت به نویسندگان هم‌دوره‌اش نشان می‌دهد. آثار او در زمینة ساختار، پیچیدگی خاصی دارد كه آن‌ها را در زمرة داستان‌های نو قرار می‌دهد و از آثار كلاسیك متمایز می‌كند. تكنیك‌ها و شگردهای او در زمینة فرم، بخشی حاصل نوآوری خود او و بخشی متأثر از ادبیات جهانی دورة‌ مدرنیسم و پست¬مدرنیسم است. از جملة این تكنیك‌ها، ساختار دایره‌ای، شیوة‌ جریان سیال ذهن، تغییر زاویة‌ دید و استفاده از شگردهای سینمایی است. باید توجه داشت كه آثار 
نجدی ازنظر هنری یك‌دست نیستند. تعدادی از آن¬ها موفق و هنرمندانه است و تعدادی نیز دارای ضعف و اشكال. برخی از داستان‌های او اساساً داستان نیستند؛ بلكه روایت‌هایی بدون طرح و فرم داستانی هستند كه نویسنده در آن¬ها گاه موفق و گاه ناموفق بوده است. محتوا و مضمون آثار نجدی از چند عامل متأثر است: بخشی از آثار او با عناصری مانند باران، محیط روستایی، شهرهای كوچك شمالی، جنگل و مشكلات اجتماعی و زیستی¬ای كه در چنین مناطقی وجود دارد، معرف ادبیات اقلیمی شمال ایران است. بخشی دیگر از آثار او وضعیت سیاسی ــ اجتماعی دوره‌ای از تاریخ ایران را نشان می‌دهد؛ با یادآوری حوادثی مانند كودتای 28 مرداد، قیام جنگل، ترسیم فضای زندان در دورة استبداد، وحشت، ترور و اعدام؛ هم¬راه با شخصیت‌هایی چون میرزاكوچك‌خان، رضاخان، استالین، كمونیست‌ها و مبارزان انقلابی. یكی از ویژگی‌های بارز آثار نجدی، تشخّص تم مرگ است كه داستان‌های او را در زمرة‌ ادبیات سیاه ایران قرار می‌دهد. مرگ، یأس، شكست، ناكامی، ترس و اضطراب بر آثار او سایه افكنده است. تكرار، مهم‌ترین ویژگی سبكی در آثار نجدی است: تكرار شخصیت‌ها، عناصر، جملات و تشبیهات، فضاها و مضامین. در این میان شخصیت‌های تكرارشونده اهمیت فراوانی دارند. هدف از این تكرارها به دست دادن یك 
تصویر كلی است. داستان‌های نجدی الگویی پازل¬مانند دارد. هر داستان حلقه‌ای است كه با داستان دیگر كامل می‌شود و در پایان، تصویری كلی به¬دست می‌آید كه نگرش نویسنده را نسبت به زندگی، دنیا و انسان نشان می‌دهد.

كلیدواژه‌ها: بیژن نجدی، نقد ساختاری، مضامین، جریان سیال ذهن، زاویة دید.
 
 

شخصیت‌پردازی آركائیك در داستان كوتاه فارسی

زینب چوقادی
دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی

آركائیسم به‌طور كلی به¬معنای كاربرد آگاهانة واژگان، اصطلاحات و ساختارهای زبانیِ به‌نسبتْ كهن است. در داستان‌پردازی علاوه‌بر موارد مذكور، باستان‌گرایی در عناصر داستان، از جمله شخصیت‌پردازی نیز نمود دارد. استفاده از پروتیپ‌های تاریخی برای پرداخت شخصیت‌های داستانی به صورت‌های گوناگون و با اهداف متفاوت، موضوعی است كه در این مقاله بررسی خواهد شد. این مسأله را می توان با رویكردهای بی‌نظیر پرداخت شخصیت‌‌‌‌‌‌ با زبان آركائیك، هم‌ذات¬پنداری شخصیت با شخصیت‌های تاریخی و افسانه‌ای، 
حضور شخصیت باستانی در زمان حال و قرار گرفتن شخصیت امروزی در زمان گذشته، مورد برسی قرارداد.

كلیدواژه‌‌ها: آركائیسم، داستان كوتاه، شخصیت‌پردازی، هم‌ذات‌پنداری.
 
 

درنگی در نظریة ادبیات متعهد و ادب پایداری

رضا چهره¬قانی‌ برچلویی
مدرس دانشگاه پیام نور همدان

با آن‌كه ادب متعهد و ادبیات پایداری به تدریج از اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی به¬صورت نظریة ادبی مطرح شده، مطالعات تاریخیِ آثار منظوم و منثورِ جهان نشان می‌دهد كه از دیرباز نمونه‌های نسبتاً تكامل‌یافته‌ای از این نوع ادبی در فرهنگ مكتوب ملل مختلف حضور داشته است. با بررسی آن‌چه تاكنون از مفهوم ادب متعهد و پایداری ارائه شده، درمی‌یابیم كه نظریه‌پردازان مكاتب فكری و ادبی مختلف هنوز به تعریف جامع و مانعی از این نوع نرسیده‌اند. این مقاله ضمن پرداختن به مفهوم ادبیات متعهد و مقاومت از منظری جدید، كوشیده است از یك‌سو نسبت میان ادبیات و مقولة تعهد و پایداری را در سه سطح كلی، عام و خاص 
توضیح دهد و از سوی دیگر با نقد مبانی التزام در جهان‌بینی ماتریالیستی، دلایل اضمحلال این نظریة‌ ادبی را در جوامع غربی بازنماید.

كلیدواژه‌ها: ادبیات، نظریة‌ادبی، ادبیات متعهد، ادبیات پایداری.

اسطورة شاعری و شاعران اسطوره‌ساز

راضیه حجتی‌زاده
دانشجوی كارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی

در این مقاله با مقایسه میان اشعار سپهری و ویلیام بلیك از یك سو، و اخوان، آندره مالرو و آلفرد دووینی، تقابل‌های فكری و ساختاری سپهری و اخوان مورد بررسی قرار گرفته است. اخوان و مالرو هر دو شاعرانی جست‌وجوگر اصالت و گوهر ازدست¬رفتة انسانی‌اند. این دو بدون بازگشت به گذشته، اما با توجه به میراث ارزشمند آن، به راه خود ادامه می‌دهند. رویكرد هم‌زمان به گذشته و  آینده به انفجاری فراتاریخی می‌انجامد و شعر را محصولی از زمان بی‌نهایت می‌سازد. همان‌طور كه آثار مالرو نیز در نقد خویش است و نوعی معرفت‌النفس زنجیروار در تمام آثارش دنبال می‌شود. به¬لحاظ ساختار متن، قابلیت‌های دراماتیك موجود در كارهای اخوان تا حد 
 
 
قابل¬ملاحظه‌ای او را به آلفرد دووینی، شاعر فرانسوی قرن نوزدهم نزدیك می‌سازد. با بررسی ساختارهای نمایشی و موضوعی دو شعر «كتیبه» و «موسی» می‌توان به شباهت‌های بی‌نظیر آن¬دو پی‌برد. لطافت‌های فوق‌العادة مضامین سپهری را می‌توان در مقابل خشونت طبیعی و ذاتی روح حماسی شعر اخوان قرار داد. مقایسه میان اشعار سهراب با ویلیام بلیك از یك¬سو و با اخوان از سوی دیگر، ما را به این نتیجه می‌رسانَد كه اگر اخوان با اقتباس كهن¬الگوهای اسطوره‌ای ایران باستان (رویكرد تاریخی) در تحكیم موقعیت جامعة‌ ایرانی و تجدید حیات معنوی ایران سعی كرده، سهراب نیز با برون‌فكنی همة‌ اسطوره‌‌های درونی خود در قالب عناصر طبیعی و عینی و ملموس و استعاری كردن آن‌ها، به خلق دنیایی از اساطیر بی‌نهایت نایل آمده است (رویكرد فراتاریخی).

كلیدواژه‌ها: اخوان ثالث، سپهری، ویلیام بلیك، آندره مالرو، آلفرد دووینی، ‌اسطوره، تاریخ، ساختار متن.
 

شعر در دورة مشروطه

عبدالله حسن‌زادة میرعلی
عضو هیأت علمی گروه زبان
 و ادبیات فارسی دانشگاه سمنان

ادبیات معاصر ایران با همة تأثیری که از فرهنگ و ادب غرب پذیرفته، هم‌چنان ریشه در ادبیات کهن ایرانی دارد؛ از این رو شعر مشروطه، ادامة خط سیری است که شعر فارسی در طی قرن‌های گذشته سپری کرده است. در این مقاله برای ترسیم خط سیر تاریخ ادبی شعر دورة مشروطه، ابتدا زمینه‌های محیطی (برون‌متنی و غیرادبی) خلق آثار شعری، كه در شكوفایی یا سرخوردگی آثار این دوره تأثیر داشته، به‌دقت مورد بررسی قرار گرفته¬اند؛ سپس به شعر (عوامل درون‌متنی) و جریان‌های شعری پرداخته و ویژگی‌های هركدام تجزیه و تحلیل شده است. از آن¬جایی که شعر دورة مشروطه، شعر دورة گذار یا انتقال است، منعکس‌کنندة دگرگونی ابعاد جامعه، بحران‌های فکری، 
اخلاقی و روحی است. برخی از این دگرگونی‌ها عبارتند از: گسستگی پیوندهای جامعه با گذشته، تحول ارزش‌های مذهبی، اجتماعی، ادبی و...، افراط در نوگرایی و شكل‌گیری دو گروه متجدد و سنتی، بیگانگی با خود در جامعه و پدیدة الیناسیون و عمیق‌تر شدن شکاف میان نسل گذشته و جدید.

کلیدواژه‌ها: مشروطه، تجدد ادبی، شعر مشروطه، مدرنیته.
 

نقد و تحلیل منظومة «مهرة سرخ» سیاوش كسرایی

بهروز حسن‌زادۀ ¬مدرس
دانشگاه آزاد اسلامی واحد كرج

مهرة‌ سرخ نام آخرین منظومة زنده‌یاد سیاوش كسرایی است. كسرایی كه نام وی با آرش گره خورده است، در یكی از آخرین سروده‌هایش به سراغ سهراب (آن جانِ ناشكیبا كه در گیرودار زندگی به دست پدر بر خاك می‌افتد) رفته است. كسرایی، سهراب را از همین¬جا، یعنی درست پس از ‌آخرین پردة‌ حماسة جاودانة ‌حماسه‌سرای بی‌بدیل ایران، فردوسی حكیم وارد حماسة‌ جدی خود می‌كند و در تصاویرش نمایش‌گونه‌ای از آخرین شب زندگی وی خلق می‌نماید. در این منظومه شور و شوق و فریادی كه آرش از آن سرشار است، به چشم نمی‌خورد. تصاویر بسیار زیبا با 
موضوع حماسه گره خورده‌اند. منظومه، بازآفرینی زیبایی است از  غم¬نامه‌ای بزرگ هم‌چون آرش كه با زندگی جامعه و فرهنگ كنونی ما پیوند خورده است و اگرچه كاستی‌‌هایی در آن به چشم می‌خورَد و در جاهایی شعر و شعار درهم آمیخته است، هنر شاعر را در تلفیق آگاهانة فرهنگ و حماسة دیرینة ایرانی با فرهنگ و اندیشۀ امروزین ما به¬خوبی نشان می‌دهد.
.
كلیدواژه‌ها: تصویربرداری، فضای حماسی، غم¬نامه، مهر، مُهرة جهان¬پهلوانی.
 

بررسی ابهام در شعر امروز

بهزاد خواجات
عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی ماه‌شهر

شعر سنتی فارسی به¬سببِ لزوم ارتباط با مخاطبان و انتقال پیام شعری به آن‌ها ـ در جامعه‌ای كه اغلب افراد آن بی‌سواد بوده‌اند ـ بر ایضاح، روشنی و مخاطب‌بینی استوار بوده‌است. ابهام در شعر سنتی بیش‌تر نتیجة روابط نامتعارف واژگان شعری (غرابت استعمال و...) و یا گسستن سلسله‌ای از تداعی معانی‌هاست. اما در شعر معاصر نه¬تنها دیگر ابهام لزوماً معضل یا بغرنجی كاذب نیست، كه از اصول ذاتی هنر به‌شمار می‌آید. برای تبیین این دو نوع رویكرد به ابهام، نخست موارد ابهام در بلاغت سنتی برشمرده و سپس به بررسی ابهام در شعر معاصر پرداخته شده‌است و در ادامه، مسائل مربوط به ابهام در ذیل عناوینی چون ابهام ذاتی، ایجاد مانع برای 
درنگ خواننده، ایجاد مانع در ورود اغیار به فضای شعر، سبقت گرفتن ذهن و اندیشة شاعرانه از كلمات، ایجاز، نابه¬هنجاری نحوی، ورود مسائل جدید علوم به شعر ، مرگ مؤلف، آگاهی نداشتن مخاطب از تلمیحات و زمینه‌های تاریخی خاص، آشنایی‌زدایی لفظی و معنایی و.... مطرح شده‌است.

كلیدواژه‌ها: ابهام، بلاغت سنتی، شعر معاصر.
 

زن در نگاه شاعران عصر جدید (از مشروطه تا کنون)

زین¬العابدین درگاهی
دانشجوی دورة دکتری ادبیات فارسی

زن مظهر جمال و جلال الهی است؛ باوجود آن¬که نیمة پیکرة آفرینش است و بی¬وجود او هستی معنا و قوامی ندارد، گاه موجودی بی¬بها شده، حتی به پایین¬ترین درجة هستی تنزل یافته است. امروز با تمام شعور و شعارهایی که دربارة انسان، به¬ویژه حقوق زنان وجود دارد ، مظلومیت زن دوچندان شده است؛ زیرا استثمار زن چهره¬ای مدرن یافته است. در این مقاله سعی شده نگاه شاعران عصر جدید (از مشروطه تا امروز) نسبت به زن بررسی شود. نخست از متون ادب فارسی دو نمونة کوتاه، یکی از مثنوی و دیگری از شاهنامه نقل و بررسی شود، سپس به شعر شاعران 
یک‌صد¬ سال اخیر پرداخته می¬شود. این شاعران عبارتند از: ایرج¬میرزا، 
سیداشرف¬الدین حسینی (نسیم شمال)، پروین اعتصامی، فروغ فرخ¬زاد، سیمین بهبهانی، سلمان هراتی، سیدحسن حسینی، قیصر امین¬پور، علیرضا قزوه و فاطمه راکعی.

كلیدواژه‌ها: زن، شعر اجتماعی، شعر دورة مشروطه، شعر دورة انقلاب اسلامی.
 

نگاهی به آسمان سبز

دكتر غلام‌رضا رحم‌دل شرف‌شادهی
استاد دانشگاه گیلان

به سوی آسمان سبز مجموعه¬شعر زنده‌یاد سلمان هراتی (وفات: 1365) شاعر تنكابنی معاصر است. در مقالة‌ حاضر این مجموعه از نظر تصویر، محتوا و فرم مورد بررسی قرار گرفته‌است. اغلب گونه‌های متعارف زیبایی‌شناسی مانند تشبیه، استعاره و كنایه در این مجموعه دیده می‌شود؛ اما بسامد نمادهای حسی و استعاره‌های درهم‌تنیده و تشخیص، بیش‌تر از سایر صورخیال است. از نظر محتوایی، تم محوری مجموعه، جنگ و متفرعات آن (حماسه، شهادت، مقاومت، انفاق و....) است؛ هم‌چنین شاعر نگاهی قهرآمیز به صاحبان ثروت‌های بادآورده دارد كه این نگاه نیز در گفتمان جنگ، تفسیر می‌شود. از نظر فرم، یكی از هنرهای ساخت‌شكنانة 
سلمان هراتی وارد كردن شعر سپید در گسترة ادبیات انقلاب است كه تا پیش از او قالب متعارف، كلاسیك بود.

كلیدواژه‌ها: سلمان هراتی، به سوی آسمان سبز، فرم، محتوا، تصویر، صورخیال، جنگ، شعر سپید.
 

غزل اصفهان
نگاهی به سروده‌های خسرو احتشامی

مرتضی رشیدی آشجردی
عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد

از دیرباز شعر و هنر اصفهان زینت‌بخش اوراق درخشان تاریخ ادبیات فارسی بوده و شاعران و ادیبان این خطه از برجسته‌ترین سخن¬وران به‌شمار می‌رفته‌اند. دراین¬میان غزل امروز اصفهان جایگاهی ویژه و خسرو احتشامی پایگاهی نغز و درخور دارد. در این مقاله ضمن بیان برخی ویژگی‌های غزل امروز اصفهان، به نقد و تحلیل مجموعة حماسه در حریر از این شاعر خوش‌بیان می‌پردازیم. او به‌راستی خسرو غزل‌های شیرین اصفهان است كه از پیروان راستین شیوۀ غزل ناب و معتدل در دوران معاصر به‌شمار می‌آید. تصویرهای زیبا و چشم‌نواز، تركیب بدیع، تأثر از زبان و 
فرهنگ تركی قشقایی، تناسب موسیقایی، و عاشقانه‌های بسیار صمیمی و روح‌پرور، برخی از ویژگی‌های غزل احتشامی است؛ ضمن این‌كه در حوزه‌های زبان، عاطفه و اندیشه به سعدی، حافظ و صائب تبریزی توجهی ویژه‌ دارد. چهارچوب نوشتار حاضر بر مبنای چهار محور اندیشه، عاطفه، زبان و موسیقی است. در پایان نیز به بررسی توصیفات شاعر از شهر اصفهان پرداخته‌ایم.

كلیدواژه: غزل ناب، غزل اصفهان، خسرو احتشامی، حماسه در حریر.
 
 

گونه¬های نوآوری و هنجارشکنی¬ها در قافیة غزل امروز
(ربع قرن اخیر، فاصلة سال¬های 1360ـ 1385)

سیدهانی رضوی
دانشجوی کارشناسی ارشد ادبیات فارسی

گسترة هنجارشکنی¬ها در سه شعر سه دهة اخیر فارسی (فاصلة سال¬های 1355 تا 1385 هـ . ش) آن¬قدر وسیع است که برای شناخت آن¬ها (دسته¬بندیشان و درنهایت تحلیلِ مسائل مختلف چون علل تحول¬ها، ویژگی¬های منحصربه¬فرد، مشخصه¬ها و بارزه¬های سبکی و...) شاید باید به¬اندازة همان سه دهه وقت گذاشت و تلاش کرد. شعر امروز باتوجه به تحول¬ها و دگرگونی¬های عظیمی که در ربع قرن اخیر (چه در زمینة ادبی و فرهنگی و چه در زمینة سیاسی 
و اجتماعی) در کشور ما رخ داده است، دچار دگرگونی¬های گسترده¬ای نسبت به شعر قرون گذشتة فارسی و حتی شعر نیمة اول 
قرن معاصر هجری شمسی شده است. شناخت قافیه¬بندی و آرایش لَخت¬ها از مهم¬ترین فصول غیرمشترک نوع قالب¬ها با یکدیگرند و از این دیدگاه بسیار حائز اهمیتند؛ چنان¬که ما با مشاهدة نمودار لَخت¬بندی و چگونگی آرایش قوافی یک شعر بدون نیاز به مطالعة آن، می¬توانیم قالبش را حدس بزنیم. بنابراین شناخت هنجارهای قافیه و قافیه¬بندی در هر قالب شعری در هر دوره¬ای اهمیت بسیار زیادی دارد. این مقاله سعی دارد با نشان¬دادن هنجارگریزی¬های قافیه و قافیه¬بندی غزل امروز، به شناخت بیش¬تر ویژگی¬های این¬ گونة شعر فارسی کمک کند. نوآوری¬ها و هنجارشکنی¬های قافیه و قافیه¬بندی در غزل امروز در این سطوح بررسی شده است: الف) در سطح کل شعر؛ ب) در سطح یک یا چند بیت: 1) تکرار قافیه؛ 2) هویت نو واژگان قافیه؛ 3) توجه نکردن به خط؛ 4) ترکیب ردیف و قافیه؛ 5) پایان¬نیافتن جمله¬ها پس از قافیه؛ 6) تغییر معنای ردیف یا قافیه درمیان شعر؛ 7) تغییر معنای ردیف؛ 8) بدون قافیه یا ردیف؛ 9) تشکیل قافیه از دو یا چند تک¬واژ؛ 10) هنجارشکنی¬های معدود دیگر.
كلیدواژه‌ها: غزل امروز، هنجارشکنی، قافیه، قافیه¬بندی.
 

بررسی بن¬مایۀ ترس در اشعار سهراب سپهری
با تأکید بر شعر «لولوی شیشه¬ها»

بهروز ژاله
 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه زنجان

 بن¬مایه¬های زبانی، معنایی و تصویری مرتبط با رگة شخصیتی ترس، یکی از پربسامدترین بن¬مایه¬های شعر سهراب سپهری است. در این مقاله تلاش شده با گزارش شعر «لولوی شیشه¬ها»، برمبنای دو دانش روان¬شناسی اجتماعی و روان¬کاوی، دلایل افزونی بسامد این بن¬مایه در شعرهای سپهری بررسی و بازنموده شود.

کلیدواژه‌ها: سهراب سپهری، بن¬مایة ترس، لولوی شیشه¬ها، روان‌شناسی اجتماعی، روان¬کاوی.
 

مروری بر تأثیر نوآوری‌های ساختاری شعر نو بر غزل معاصر

سیدفرشیدسادات شریفی
دانشجوی كارشناسی ارشد ادبیات فارسی
پریسا ظهیرامامی
دانشجوی کارشناسی ارشد ادبیات فارسی

گونه‌های نوآوری در شعر معاصر ایران در چهار حوزة زبان، شكل (فرم، ساختار)، صور خیال، معنا و محتوا قابل تبیینند. در این مقاله فقط شكل، فرم و ساختار مورد بررسی قرارگرفته‌است. نگاهی كلی به نتایج حاصل از بررسی گونه‌های نوآوری ساختاری غزل معاصر نشان می‌دهد كه در به‌وجود آمدن این گونه‌ها، سهم و تأثیر دو عامل بیش از سایر موارد بوده است: 1. تجربه‌های شاعران نیمایی و 
پسانیمایی پیش از انقلاب؛ 2. سهم شعر انقلاب و دفاع مقدس در ذهنیت شاعران نوآور و نوجوی پس از انقلاب. گونه‌های نوآوری 
مربوط به حوزة فرم و ساختار كه در این مقاله مورد بحث قرار گرفته عبارتند از:‌ 1. آغاز ناگهان؛ 2. پایان ناتمام؛ تعبیر و تنوع لحن‌(آمیزش لحن‌ها)؛ 4. نوآوری در شكل و ساختار ظاهری از قبیلِ: نوآوری در شكل نوشتاری، گسسته‌نویسی مصراع‌ها، استفاده از شگردهای فاصله‌گذاری،‌ غزل دیداری و...؛  5. بیان روایی و نمایشنامه‌‌‌‌ای در غزل.

كلیدواژه‌ها: غزل، نوآوری، فرم و ساختار.
 

اندیشه¬های سیاسی¬اجتماعی در شعر معاصر

دکتر عباس¬علی سرگزی
عصو هیأت علمی دانشگاه کردستان

 در این مقاله سعی بر آن است تا نمونه¬های برجسته¬ای از شعر معاصر که حاوی مضامین سیاسی و اجتماعی است، ارائه شود. در این بررسی نمونه¬هایی از اشعار سیاسی و اجتماعی شاعرانی چون ابوالمعالی، اخوان، بهار، پروین، دهخدا، سپهری، شفیعی، عارف، عشقی، فرخی، فروغ، لاهوتی و...  ارائه شده و ازآن¬جا که نقد و تحلیل محتوای این اشعار به¬درازا خواهد کشید و نقد محتوا در حوزة این مقاله نیست، فقط به ارائة نمونه¬ها اکتفا شده است.

کلیدواژه¬ها: مضامین سیاسی¬ ـ اجتماعی، شعر معاصر، دورة مشروطه.
 

ادبیات اعتراف در آثار آل¬احمد

محبوبة شادپی
دبیر ادبیات مدارس راهنمایی مشهد

انسان‌ها عموماً كم¬تر به اعتراف به خطاهای گذشته و یا بررسی آن‌ها در حضور دیگران تن می‌دهند. در این میان به¬دلیل شرم و حیای شرقی، دستورهای اخلاقی در باب حفظ عزت¬نفس و یا كلام بزرگان در خصوصِ گسترش ندادن گناه، دستاویزهایی برای فرار ایرانیان از اعتراف به خطاهای گذشته شده¬است. این سنت رازپوشی و حفظ¬ظاهر به¬خوبی در ادبیات فارسی خود را باز نمایانده است؛ البته با شروع دوران جدید، اعتراف به خطاها و نقد خویشتن نسبت به گذشته بیش¬تر شده¬است. در غرب به¬دلیل غلبة مسیحیت، اعتراف به گناه نزد كشیش از مراسم متداول بوده¬است. اعترافات سنت آگوستین قدیس نشان دهندة رواج اعتراف به خطا و گناه در ادبیات 
غرب است. در ادبیات نوین غرب اعتراف از زبان نویسنده، راوی یا هركدام از شخصیت‌ها امری متداول است. در ایران جلال آل¬احمد نویسنده و روشن¬فكری بود كه به¬راستی جسارت اعتراف به خطاهای گذشته و نقد آن‌ها را داشت. او به‌خصوص در دهة پایانی عمر خویش، در بسیاری از نوشته‌هایش خود را زیر شلاق نقد و بررسی گرفت و هم¬چون بازرسی تیزهوش از خود اعتراف گرفت. رسالة كوچك یك‌چاه و دو چاله نمونه‌ای از این نوشته¬هاست. مدیر مدرسه و سنگی بر  گوری نیز از دیگر آثار قابل توجه در ادبیات اعتراف هستند. اما این ویژگی‌‌‌ برتر آل‌احمد از ناحیة خود او خدشه‌دار شده؛ زیرا وی دربرابرِ نقدهای دیگران برآثارش، واكنشی افراطی و خشم‌آلود نشان داده است. او نسبت به نقد آثارش از سوی دیگران بسیار حساس و زودرنج بوده و در پاسخ به آن نقدها، به جای دفاع از نوشتة خود، لبة تیز حملات را متوجه ناقد می¬كرده است. در نظر نگارنده ریشة این رفتار دوگانه و تناقض‌آمیز آل¬احمد را باید در معلم بودن وی دانست. لذت او از ارشاد دیگران مطلبی است كه خودش بارها در آثارش به¬ آن اشاره كرده‌است. آل‌احمد می‌پندارد كه چون وظیفة انتقاد از خودش را خود به‌عهده گرفته‌است، دیگر نیازی به انتقاد سایرین نیست. او خود را مراد و
دیگران را مرید خود می‌انگارد و بنابراین به مریدان حق انتقاد از مراد را نمی‌دهد.

كلیدواژه‌ها: آل¬احمد، اعتراف، نقدخویشتن، نقد دیگران، مریدپروری، مرادپنداری.
 

بررسی زمینه¬های ناتورالیسم در آثار صادق هدایت

دکتر مهدی شریفیان
عضو هیأت علمی دانشگاه بوعلی سینا
سهیلا صادقی
کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی
 
ناتورالیسم، نهضتی ادبی است که شکل افراطی واقع¬گرایی (Reale) به¬شمار می¬آید؛ اما بیش¬تر هم¬تراز ناتورالیسم فلسفی توصیف می‌شود که مکتبی است معتقد به قدرت محض طبیعت که طبیعت را محکوم نظام و قدرت بالاتری نمی¬شناسد. ناتورالیسم در ادبیات، نظریه¬ای است که کردار، گرایش و اندیشه را زاییدة غرایز و امیال طبیعی می¬داند؛ به هیچ رویداد یا پدیدة فوق طبیعی قائل نیست و همة واقعیات و پدیده¬ها را موجود در طبیعت و در دایرة علوم طبیعی تفسیر می¬کند. بدین ترتیب ناتورالیسم در ادبیات بر جنبه¬های 
وراثتی محیط و بر مشاهدة زندگی به¬دور از آرمان¬گرایی تأکید می‌ورزد و در این راه به ترسیم جزئیات، اگرچه زشت و ناخوشایند می¬پردازد و موازین علمی را اساس کار قرار می¬دهد. این مکتب ادبی از طریق ترجمه¬های صورت¬گرفته در دوران مشروطیت و تحصیل¬کرده¬های خارج از کشور وارد حوزة ادبیات ایران شد و نویسندگانی چند، ازجمله صادق هدایت، صادق چوبک و محمود دولت¬آبادی را تحت تأثیر قرار داد. در این مقاله سعی شده است تأثیر ناتورالیسم در آثار صادق هدایت مورد بررسی قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها: ادبیات تطبیقی، شعر غربی، شعر مدرن فارسی، شعر معاصر فارسی.
 

نقد آراء احمد شاملو دربارة شعر معاصر فارسی

دكتر سهیلا صلاحی‌مقدم
استاد دانشگاه الزهرا (س)
بهاره‌سادات بوذری
دانشجوی كارشناسی ارشد ادبیات فارسی

در این مقاله با استناد به گفته‌ها و نوشته‌های احمد شاملو، آرا‌ء و نظرات وی دربارة شعر معاصر فارسی مورد بررسی  قرار گرفته است. شاملو شعر را جزء جدایی‌ناپذیر زندگی می‌داند و معتقد است كه آن را نمی‌توان به درستی تعریف كرد. او تعریف شعر به كلام موزون و مخیل را برای شعر معاصر فارسی كافی نمی‌داند. در دیدگاه شاملو نظم با شعر متفاوت است: اولی اثر هنرمندانه و اكتسابی و دومی هنری غیراكتسابی و غیرارادی است. شعر واقعی محصول تخیل، خلاقیت و نوعی الهام است كه در عمق وجود 
شاعر می‌شكفد. شاملو وزن را لازم و ذاتی شعر نمی‌داند و حتی آن را محدودكننده می‌انگارد؛ اما تأثیر قافیه را در القاء موسیقی شعر و شكل‌دهی به ساختار آن می‌پذیرد. وی قالب غزل را مناسب روزگار ما نمی‌بیند و بیش‌تر مدافع شعر آزاد است.

كلیدواژه‌ها: احمد شاملو، تعریف شعر، شعر معاصر فارسی، وزن، قافیه، موسیقی، شعرآزاد، شعرسپید.
 

حجم سبز سهراب: یم جاودانة اقبال

دكتر بتول فخرالاسلام
 استادیار دانشگاه آزاد واحد نیشابور

دل¬دادگی «اقبال لاهوری» به ایران و دل¬بستگی «سهراب سپهری»‌ به هند و دل¬نشینیِ فرهنگ شرق برای هر دو شاعر بزرگ معاصر، همانندی‌های بسیاری را در بن‌مایه‌های شعری و بنیادهای فكری آن¬ها، برانگیخته است. تعهد، طبیعت‌گرایی و احترام به پدیده‌های هستی، گرایش به آیین‌های گوناگون و یادكرد پاكان و پیامبران نیك، همراه با نگرشی فرامذهبی، یكسانیِ بن‌مایه‌هایی به¬سانِ عشق و تنهایی و گذر و عرفان شرقی و اسلامی و... از مهم‌ترین ویژگی‌های مفهومیِ مشترك 
در شعر این دو شاعر ارجمند به‌شمار می‌رود كه در این پژوهش بدان پرداخته شده‌است.

كلیدواژه‌ها: اقبال لاهوری، سهراب سپهری، تعهد، طبیعت، عشق.
 

تأثیر نظریه‌های شعری جدید بر ادبیات كودك

عطیه فیروزمند
آزاده نجفیان

  ادبیات كودك یكی از حوزه‌های كلیدی ادبیات فارسی است. در طول تاریخ ادبیات به‌ویژه ادبیات معاصر، شاعران و نویسندگان بسیاری به این حوزه پرداخته‌اند كه از میان آن‌ها نیما یوشیج، پدر شعر نو و احمدرضا احمدی، ‌پیش¬گام موج نو بودند. نیما به¬عنوانِ نخستین نظریه‌پرداز شعر نو اصول و قواعدی را در این زمینه برشمرد كه در نوع خود خاص و مبتكرانه بودند و باعث ایجاد انقلابی عظیم در عرصة شعر شدند. احمدرضا احمدی نیز شاعری است كه با شماری از ویژگی‌های خاص شعر، خود آغازگر راهی جدید است. هردوی این شاعران در زمینة ادبیات كودك نیز با فعالیت‌های كوچك و بزرگ خود خالق نوآوری‌هایی بوده‌اند. 
 
هرچند آثار نیما در این حوزه، محدود به دو داستان و چند مجموعة شعر می‌شود، احمدرضا احمدی با آثار متعددی در ادبیات كودك برای جامعة ادبی شناخته شده‌است. پرسشی كه زمینه‌ساز نگارش این مقاله شد، این بود كه: نظریه‌های این دو شاعر در زمینة شعر و ادبیات، تأثیری در داستان‌های كودك آن‌ها داشته است یا خیر؟ با توجه به این كه در این پژوهش، به وجه پیش¬گام و نظریه‌پرداز بودن این دو شاعر در زمینة «شعر» در برهه‌های متفاوت و ساختارهای متفاوت زبانی تكیه شده، این مقاله به چگونگی تأثیرگذاری آن‌ها بر حوزة «نثر» ادبیات داستانی كودك و بیان شباهت‌ها و تفاوت‌ها می‌پردازد. ازآن‌جاكه ادبیات كودك دچار فقر تازه‌اندیشی است، ارزش كار این دو، دوچندان خواهد بود.

كلیدواژه¬ها‌: ادبیات كودك، موج‌نو، شعرنو، نیما یوشیج، احمدرضا احمدی.
 

جایگاه ایران در شعر اخوان ثالث

سعید كریمی قره‌بابا
دانشجوی دورة دكتری زبان و ادبیات فارسی

عشق و دوستی نسبت به وطن را با فطرت آدمی سرشته‌اند. در دیوان شاعران همة ملت‌ها جلوه‌های زیبایی از وطن‌دوستی را می‌توان مشاهده كرد. در شعر سنتی فارسی نیز موضوع وطن با همة حواشی‌اش سهم زیادی از مضامین شعری را به خود اختصاص داده است. هم¬چنین در شعر نو دربارة وطن سكوت نشده و بیش از گذشته از آن سخن گفته‌اند. در شعر شاعران پیرو مكتب سمبولیسم اجتماعی (یكی از جریان‌های شعری معاصر)، وطن‌ستایی، وطن‌داری و دیگر موضوعات مربوط به وطن، جزء موتیف‌های شعری محسوب می‌شود. مهدی اخوان ثالث یكی از این شاعران بود. وطن‌سرایی‌های اخوان باید به‌صورت مفصل مورد بررسی قرار 
گیرد؛ زیرا در این زمینه جزء تك‌صداهایی است كه از شعر معاصر به گوش می‌رسد. او را مبدع سبك خراسانی جدید شمرده‌اند؛ بنابراین عجیب نخواهد بود اگر گفته شود كه اخوان مانند پیش‌رو ادبی خود؛ فردوسی، بیش‌تر با وجه قومی و نژادی وطن سروكار دارد و نگاه عمدة او به ایران پیش از اسلام است. نویسندة این مقاله كوشیده است تا به‌صورت مختصر و با نگاهی خاص به بررسی مضامین مربوط به وطن‌دوستی در اشعار اخوان ثالث بپردازد.

کلیدواژه‌ها: شعر نو، اخوان ثالث، وطن، ایران، ایرانِ قبل از اسلام، زرتشت.
 

حوری نیلوفری شعر معاصر فارسی
سیری در مضامین و اندیشه‌های شعری فرازنة خجندی

دكتر سیدمحمدباقر كمال‌الدینی
استادیار دانشگاه پیام نور
دكتر صفر عبدالله
استاد زبان فارسی در قزاقستان

حضور «فرازنه خجندی» در نیمة اول دهة 1980 میلادی، در عرصة شاعری، نویدبخش ادامه¬یافتن راه رودكی سمرقندی، سیف فرغانی، ناصرخسرو قبادیانی و كمال‌الدین خجندی بود. او ابتدا به شیوة استاد لایق شعر می‌گفت؛ اما به‌تدریج و پس از مطالعه و فراگیری فنون شعری، در قلمرو زبان شاعرانه دست به نوآوری زد تا آن‌جا كه در ده سال آخر عمر خود در قالب سپید شعر می‌گفت. در این مقاله ضمن معرفی این شاعر تاجیكی، سعی شده تا با تحلیل 
مضامین شعری او، جایگاهش در رشد ادبیات معاصر فارسی تاجیكستان تبیین شود. برخی از ویژگی‌های شعر او كه در مقاله به‌طور مفصل به آن پرداخته شده عبارتند از: احساس ملی‌گرایی، تبحر شاعر در سرودن شعر كلاسیك و نو، تأثیرپذیری از عرفان ایرانی به‌خصوص اشعار مولانا در دیوان كبیر  و مثنوی معنوی، تأثیرپذیری از اشعار سهراب سپهری، تلاش بر یكسان نمودن زبان شعر فارسی‌زبانان ایران و تاجیكستان و افغانستان، توجه به مضامین اخلاقی و حكمت‌آمیز و به‌تصویر كشیدن لحظه‌ها و تجربه‌های زندگی شخصی و توجه به موقعیت زن تاجیك و... .

کلیدواژه‌ها: فرازنه خجندی، شعر معاصر تاجیكستان، شعر فارسی
 

نوع ادبی داستان کوتاه معاصر

نفیسه لیاقی¬ مطلق
 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی

 داستان کوتاه در ایران از سال 1300 با انتشار مجموعه¬داستان یکی بود، یکی نبود متولد شد و به¬زودی توانست جای خود را میان اقشار مختلف مردم باز کند. نویسندگان مختلفی در این نوع ادبی
طبع¬آزمایی کرده¬اند و به¬نسبتِ نوپا بودن آن، نمونه¬های خوبی در ادبیات فارسی دارد. در تعریف این نوع ادبی، نظریه¬پردازان اظهارات متفاوتی ارائه کرده¬اند. برخی به کمیت پرداخته و داستان کوتاه را داستانی دانسته¬اند که بتوان آن را در یک نشست خواند و یا سرِ میز شام تعریف کرد. عده¬ای نیز به شمار کلمات تشکیل¬دهندة داستان اشاره کرده و آن را بین دو تا 4000 دانسته¬اند. در تعریف کیفی این نوع ادبی نیز اختلافات زیادی وجود دارد. در تعاریف اولیه که به 
قرن نوزدهم و آراء ادگار آلن¬پو برمی¬گردد، نکاتی حائز اهمیت دانسته شده که امروز بدان وقعی نمی¬توان نهاد. آن¬چه کمابیش مورد اتفاق نویسندگان و نظریه¬پردازان امروزی است، این است که داستان کوتاه داستانی است کوتاه که دارای طرح منظم و مشخصی است، یک (و گاه چند) شخصیت اصلی دارد که در واقعه¬ای واحد مطرح می¬شود و تأثیر واحدی را به مخاطب منتقل می¬کند که این تأثیر در گونه¬های متعالی این ژانر، به¬صورتِ نوعی حال¬وهواست. ارکان متعدد دیگری نیز برای این نوع ادبی برشمرده شده است؛ ازجمله این که موجد صمیمیت بوده و به زبان و سبک زمانه باشد. مجموعه¬داستان¬هایی که امروز منتشر می¬شود، ازلحاظِ فرم و ساختار داستان¬هاشان متعددند. به برخی از آن¬ها نمی¬توان داستان اطلاق کرد؛ برخی جریان سیال ذهنند، بعضی طرحند و شماری از شیوه‌های جدید داستان¬نویسی امروز بهره برده¬اند که بررسی آن¬ها به شناخت هرچه بیش¬تر این نوع ادبی کمک خواهد کرد.

کلیدواژه¬ها: داستان کوتاه، فرم/ ساختار، طرح، جریان سیال ذهن.
 

قاصد روزان ابری
جستاری درباب اندیشه¬های سیاسی و اجتماعی در شعر معاصر پارسی

دکتر محبوبه مباشری
استادیار دانشگاه الزهراء(س)

شعر معاصر پارسی که در سال¬های آغازین عصر حاضر با انتشار «افسانة» نیما یوشیج ـ پدر شعر نو ـ شکل گرفت و با انتشار دیگر مجموعه¬اشعار او و ایستادگی شجاعانه و دفاع وی از این سروده‌ها درمقابل سنت¬گرایان ـ پیروان شعر کلاسیک ـ مریدان بسیار یافت، از همان ابتدا مُهر انگ و رنگ سیاسی بر پیشانی داشت که البته به¬دلیل شرایط سیاسی آن روزگار و استقرار حاکمیت استبداد از یک¬سو و به‌علت ماهیت شعری ازسوی دیگر، به¬صورت غیرصریح و در پردة 
ایهام و با زبان نمادین به¬بیان اندیشه¬های سیاسی پرداخت تا در پناه مصونیت رمز، از خطراتی که معلول صراحت و آشکارگویی 
است درامان ماند. این موضوع نه¬تنها در شعر نیما، که در شعر شاگردان برجستة وی چون اخوان ثالث، فروغ فرخ¬زاد، شاملو و... ، حتی شاعری چون سپهری ـ که وی را غیرسیاسی¬ترین شاعر نامیده‌اند ـ نیز یافت می‌شود. در شعر معاصر دورة انقلاب، صبغة سیاسی آن به¬دلیل وقوع انقلاب و از بین رفتن حاکمیت اختناق و ایجاد فضایی برای آزادی بیان و تنفس هوای تازه، امری طبیعی محسوب می¬شد که سبب ورود بی¬حدومرز اندیشه¬های سیاسی هم‌راه با اصطلاحات خاص خود در شعر معاصر پس از انقلاب شد. طبیعی است که به¬دلیل وجود همان فضای آزادی از درجة پوشیدگی بسیار کم¬تری در ارائه و بیان برخوردار باشد. شیوة بیان اندیشة سیاسی از چند طریق صورت می‌گیرد: الف) طنز (ازطریق بزرگ¬نمایی تضادهای جامعه)؛ ب) انتقاد به¬صورت آشکار و یا غیرصریح؛ ج) طرح و بیان اندیشه به¬صورت سمبولیک و با بهره‌وری از ابزار شعر (صور خیال).

كلیدواژه‌ها: شعر معاصر، اندیشة سیاسی، رمز، طنز، انتقاد.
 

پست¬مدرنیسم در ادبیات معاصر ایران و جهان

فرشته محجوب
مدرس دانشگاه پیام نور مرکز اردستان

پست¬مدرنیسم که از سبک¬های جدید و جنجال¬برانگیز ادبیات معاصر است، نوعی شک¬گرایی خودآگاه و طنز نسبت به قطعیت‌های زندگی شخصی، فکری و سیاسی است. مشخصات آن در جوامع داستان¬های پست¬مدرن، تناقض، ناپیوستگی و بی¬قاعدگی، زیاده¬روی، تجربی¬بودن حیات و ناچاری در استفاده از تکنولوژی‌های شهری است. ویژگی‌های شخصیت¬های این نوع داستان¬ها نیز منحصربه¬فرد است. شخصیت¬هایی سیال همراه با هویت¬های تخیلی که از دنیایی به دنیای دیگر انتقال می¬یابد و افسانه¬¬پردازی می¬کنند. در ادبیات ما نیز نوشته‌هایی با این سبک، 
فراوان دیده می¬شود که بر واقعیات جامعة ما و افراد آن منطبق است و بررسی آن در ادبیات معاصر ایران دریچه¬ای است به¬سوی شناخت زوایای روحی افراد و زیروبم¬های اجتماعی که در آن زندگی می¬کنیم. پژوهش حاضر به چگونگی شکل¬گیری این سبک در جوامع اروپایی و رسوخ آن به ادبیات معاصر ایران می¬پردازد و با کنکاش آثاری که بر این سبک نو و بحث¬برانگیز منطبق است، ویژگی¬های این نوع نوشته¬ها را توضیح داده و تفسیر می¬کند؛ سپس به زیروبم خصایل روحی افراد در این سبک ادبی می¬پردازد و نیز نمونه‌هایی چند از آثار پست¬مدرن را در ادبیات معاصر ایران بررسی می¬کند.

کلیدواژه¬ها: پست¬مدرنیسم، ادبیات معاصر ایران.
 

نقش داستان‌های معاصر در معرفی فرهنگ ایران به جهان

نشاط مددی
كارشناس ارشد ادبیات فارسی

با توجه به رقابت گستردة فرهنگی كشورهای جهان، آن‌چه حایز اهمیت است، جایگاه فرهنگ ایرانی در نظام جهانی فرهنگ‌هاست. نویسندگان توانای مهاجر با نوشته‌های خود، به آشنایی افراد و جوامع دیگر با فرهنگ ایرانی كمك می‌كنند. تقی مدرسی از جمله نویسندگان معاصر مهاجر بود كه هم¬زمان با فعالیت‌های چشم¬گیر علمی در آمریكا، به فعالیت‌های ادبی خود نیز ادامه داد. آثار او از معدود آثار نویسندگان مهاجر است كه در حوزة ادبیات جهانی مطرح است؛ به‌طوری كه ترجمة انگلیسی رمان‌های او پیش از اصل فارسی آن‌ها در آمریكا منتشر شد. بخش اول مقاله مربوط به مقاله‌ای از مدرسی دربارة نحوة ‌ترجمۀ مناسب آثار دوزبانه است. 
بخش دوم به بررسی عناصر فرهنگی موجود در داستان «آدم‌‌‌های غایب»‌؛ نخستین داستان منتشرشدة مدرسی به زبان انگلیسی (1986م.) می¬پردازد. حساسیت مدرسی در نحوة ترجمة‌ این آثار (تأكید بر معنای فرهنگی) موجب تشدید اثربخشی فرهنگی در میان خوانندگان خارجی شد. در بررسی بخش‌هایی از فرهنگ فولكور منعكس¬شده در داستان، با عناصر برجسته‌ای هم‌چون: خواب، ‌عید باستانی و هفت‌سین، سیزده‌به‌در، خورشیدگرفتگی و طشت‌كوبی، مرگ، وصیت و اشاره به انواع دعاها و خاصیت آن‌ها (وان‌یكاد، چهارقل) روبه‌رو می‌شویم. اثر قابل توجه دیگر مدرسی، رمان «آداب زیارت»، در بخش سوم مقاله مورد بررسی قرار می‌گیرد. میل به مهاجرت و فریفتگی در مقابل فرهنگ و ظواهر كشورهای دیگر، در طیف وسیعی‌ از شخصیت‌های این داستان قابل مشاهده است. توصیف دقیق صحنه‌های نوحه‌خوانی و تشییع جنازة شهدا از دیگر هنرنمایی‌های این نویسندة توانا در این رمان است.
 
كلیدواژه‌ها: تقی مدرسی، ادبیات مهاجرت، فرهنگ ایرانی، فرهنگ غربی.
 

ویژگی‌های عمومی قصه‌نویسی آل‌احمد

مهدی ناصحی
عضو انجمن ترویج زبان و ادب فارسی كشور

در قصة‌كوتاه و رمان امروز، ما با چهره‌پردازی¬ها، فردیت‌ها، حوادث خاص و منحصربه‌فرد و خلاصه، یگانگی شخصیت‌ها سروكار داریم؛ حال آن‌كه ژانر مطلوب آل‌احمد ـ براساس دیدگاه نویسنده ـ باید قادر به توصیف وضعیت‌های كلی و انتقال مفاهیم كلی باشد. آل‌احمد می‌خواهد با تصویر یك دِه، یك مدرسه، یا یك انسان، ‌حكمی عام در مورد انواع صادر كند. او برای آن‌كه از ژانر قصه در مسیر اهداف خود استفاده كند، به چند راه¬حل عمده دست‌یافته‌است؛ یكی از آن‌ها شكافتن پوستة رمان و قصه و قرار دادن حرف‌های مورد نظر خود در لابه‌لای آن (بدون در نظر گرفتن هماهنگی میان حرف‌ها و شخصیت‌ گویندة آن) است. برای آثار 
داستانی آل‌احمد به دو ویژگی خاص می‌توان پرداخت: هنر متعهد، و من‌نویسی. هم‌چنان كه از ویژگی‌های هنر متعهد تلقی ابزاری از هنر، تأكید بر محیط (نه فرم) و كلی¬گویی است، آل‌احمد نیز می‌خواست در آثارش در ارتباط با اقشار تصمیم‌گیرنده قرار بگیرد؛ به همین دلیل نویسندگی‌ برای او تفنن نبود. وی ادبیات را شعبه‌ای از فلسفه می‌انگاشت و درنتیجه بیش¬تر به كلی‌گویی پرداخته تا به فرم آثارش. نویسنده در ادامة ‌مقاله به‌شرح تعابیر مختلف از «من‌نویسی» پرداخته است و در پایان چنین نتیجه‌ گرفته كه مجموعة تفكرات و آراء آل‌احمد سازگاری چندانی با ژانر ادبی قصة كوتاه و رمان در معنای امروزین خود ندارد.

كلیدواژه‌ها: ژانر ادبی، قصة ‌كوتاه و رمان، هنر متعهد، من‌نویسی، جلال آل‌احمد.
 

اندیشه‌های اجتماعی و سیاسی در شعر معاصر

دكتر عبدالله نصرتی
عضو هیأت علمی دانشگاه بوعلی سینا

نبض حقیقی جامعة ایران در شعر و ادب می‌تپد و بنا به تعبیری، شعر فارسی را می‌توان هنری‌ترین و رمزی‌ترین شكل تاریخ مدون فرازونشیب‌های ایران در دورة اسلامی به‌شمار آورد. آمیختگی گستردة شعر و ادب با واقعیات سیاسی و اجتماعی و ساختار حكومتی ایران، مسئولیت‌های سنگینی را بردوش هنر و به‌ویژه ادبیات گذاشته‌است تا پردة اجتماع بسته را كنار بزند و ناگفته‌ها را با كنایه‌ها و اشارات رمزی خود بازگشاید. شعر فارسی به‌ویژه با آغاز دورة مشروطه بر رویكرد و جنبة ‌سیاسی خود افزوده است. شاعران این ‌دوره سیاست¬مدارانی هستند كه ابزار سیاسی آنان 
شعرشان محسوب می‌شود و درنتیجه گاهی سرنوشت تلخ سیاسی نیز یافته‌اند. شعر معاصر نیز فرزند خلف شعر مشروطه به‌شمار می‌رود. به‌ویژه از دهة 1320 به دنبال جنگ جهانی دوم و با سقوط دیكتاتوری در ایران و تحكیم دیكتاتوری بعدی، نقش سیاسی آن پررنگ شده‌است. وقوع انقلاب اسلامی و جریان جنگ تحمیلی 
بازهم بار مسئولیت اجتماعی و سیاسی را در شعر معاصر افزونی بخشیده‌است. از مسائل عمده‌ای كه در شعر معاصر مطرح می‌شود: رویكرد انسانی شاعر در گسترة‌ جهانی و بیان دردها و رنج‌های بشری، شكوه از استعمار و بیان غارتگری‌ها در سطح جهانی، آزادی‌خواهی، اعتراض به جنگ، شكوِه از استبداد، اعتراض به بی‌عدالتی، ‌تشویق به پویایی و نكوهش تسلیم و... است.

كلیدواژه‌ها: شعر معاصر، اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی، مشروطه، انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی.
 

تأثیر نیما بر ادبیات جمهوری آذربایجان

دکتر حسین نوین
استادیار دانشگاه محقق اردبیلی
نیلوفر اصولی
کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی
 
ادبیات غنی کلاسیک و نیز ادبیات معاصر باشکوه ما، به¬علت داشتن بن¬مایه¬های عظیم معنوی و هنری، فراتر از مرزهای ملی، توجه جهانیان را به خود معطوف کرده است. در این میان تأثیر نیما بر ادبیات جمهوری آذربایجان در این مقاله مورد بررسی قرار گرفته است. شاعرانی مانند رسول رضا، علی کریم، فیکرت قوءجا، واقیف صمد اوغلو، اسماعیل¬زاده و... از شاعران سبک نیمایی آن کشور به‌شمار می¬آیند؛ اما رسول رضا شاعری است که بیش از همه از سبک و مضامین شعری نیما متأثر شده است. جنگ جهانی اول در
 
 ایران و روسیه، نهضت مشروطه در ایران و انقلاب اکتبر در روسیه و بعدها فروپاشی شوروی از عواملی هستند که در هم‌سانی ادبیات معاصر دو کشور باید مورد توجه قرار بگیرد. ظهور نیما و پیدایش جریانات شعر نیمایی در ایران به¬موجب طرح مسائل و موضوعاتی مانند آزادی¬خواهی و توجه به هویت ملی، تجدد و نوگرایی و هم¬گامی با دانش¬های بشری و سرانجام عدالت¬خواهی و انسان¬گرایی و ایجاد وحدت میان انسان¬ و طبیعت شد. در شعر نیمایی پیوند میان موسیقی و مفاهیم شعری با تاکتیک¬های نمایشی و روایی در تصویرسازی به او قدرت و شهرت خارق¬العاده¬ای بخشیده است. همین ویژگی¬ها را شاعران دهة 1950 به بعد در باکو مورد توجه قرار داده¬اند؛ اما رسول رضا بیش از دیگران از این هنر شاعری نیما متأثر و مانند نیما در اشعار کلاسیک و عروض متبحر است که به¬تدریج از مرحلة کهن به مرحلة نو نیمایی قدم می¬گذارد. اساس شعری او را موسیقی درونی و بیرونی تشکیل می¬دهد؛ این امر به اشعار او هیأت و ترکیبی اندام¬وار می¬بخشد که عامل مؤثری در القاء مضامین شعری او به¬شمار می¬آید. رسول رضا تلاش می¬کند هم¬چون نیما، مفاهیم سیاسی و اجتماعی و به¬خصوص انسان را در شعر خود بیان 
نماید. سمبلیک بودن و استفاده از تاکتیک¬های نمایشی و روایی در تصویرسازی شعری، در اشعار او کاملاً نمایان است. مطالعة نمونه¬های شعری رسول رضا مشابهت¬های شعری او را با اشعار نیما و تأثیرات او را از نیما آشکارتر می¬نماید.

کلیدواژه¬ها: ادبیات معاصر، ایران، تأثیر، جمهوری آذربایجان، رسول رضا، نیما.
 

ساختارشناسی شعر معاصر (نقد شعرهای نو)

پروفسور محمد آصف نعیم صدیقی
استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علیگر هند

«فردینان دوسوسور»، زبان‌شناس سوئیسی، در اوایل قرن بیستم شیوة جدیدی در زبان‌شناسی به‌وجود آورد و برعكس زبان‌شناسان پیشین و معاصر به بررسی ساختاری كه زیربنای هر زبان را تشكیل می‌دهد، پرداخت. این روش او بعدها مورد توجه عده‌ای از منتقدین فرانسوی قرار گرفته، شیوه‌ای جدید در نقد ادبی طرح‌ریزی شد كه با نام «ساختارگرایی» یا «ساختارشناسی» معروف و رایج شد. برطبق دیدگاه سوسور، زبان یك سیستم خودكفا و متشكل از نشانه‌هاست كه تحت قوانین داخلی‌اش كار می‌كند. زبان فرم است، محتوا (substance) نیست؛ سیستمی رابطه‌ای است میان واحدهای تشكیل‌دهنده. پس از او «لوی كلود استروس» به اهمیت تصور تضاد 
دوواحدی binary) opposition) در تجزیه و تحلیل اشاره و در شیوة ساخت‌گرایی نقش سودمندی ایفا كرد. مطالعة «رومن یاكوبسن» دربارة زبان‌پریشی به مطرح شدن بحث‌های مربوط به تفاوت زبان عمودی و افقی در شیوة نقد ساخت‌گرا منتهی شد. چندی بعد «جاناتان كالر» در كتاب بوطیقای ساختارگرایی، زبان‌شناسی و بررسی ادبیات بر صلاحیت فنی خوانندگان و شایستگی آن‌ها در طبیعی‌سازی متن (رویكرد یك‌زمانی به متن) تأكید كرده و زمینه را برای مطرح شدن بحث‌هایی چون مرگ مؤلف و... فراهم نمود. در این مقاله شعر نو فارسی، به‌خصوص اشعار نیما، شاملو، فریدون توللی، نادر نادرپور و م.امید  از دیدگاه مكتب ساختارگرایی و هم‌چنین دیدگاه تأثیر خواننده بر متن مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها: ساختارگرایی، ساختارشناسی، سوسور، یاكوبسن، استروس، نقد ادبی، شعر نو.
 

تاریخ¬گویی در اشعار «پروفسور ولی¬الحق انصاری»

سیدکلیم اصغر
استادیار بخش فارسی جامعة ملیة اسلامیة دهلی نو

پروفسور ولی¬الحق انصاری یکی از شاعران برجستة معاصر هند است که در سال 1927 میلادی در شهر لوکنو؛ مرکز ایالت اتراپردلیش هند، متولد شد. وی تحصیلات ابتدایی، متوسطه و دانشگاهی را در شهر لوکنو به¬پایان رسانده، پس از اخذ مدرک دکتری زبان و ادبیات فارسی در سال 1962، مشغول تدریس شد. او که از کودکی ذوق شعری داشت، به هر دو زبان اردو و فارسی شعر می¬گفت. او در همة انواع شعری طبع¬آزمایی کرد؛ ولی توجه خاصی به تاریخ¬گویی داشت. تاریخ¬گویی یکی از انواع قدیمی¬ شعر در ایران، هند و افغانستان است که کم¬تر کسی در آن شعر سروده است. درمیان مجموعه¬شعرهای فارسی پروفسور انصاری، مجموعة 
خرمن گُل (1990) به تاریخ¬گویی اختصاص دارد. نویسندة این مقاله کوشیده است تا با تحلیل مضمون¬های شعرهای این مجموعه، میزان تسلط شاعر را به فن تاریخ¬گویی نشان دهد.

كلیدواژه‌ها: ولی¬الحق انصاری، شعر معاصر هند، تاریخ¬گویی.
 

نقدالشعر معارف¬پرورانه در حوزة ادبی فرارود (آخر سدة 19 م.)

دکتر سبحان اعظم¬زاد
استاد دانشگاه دولتی خجند تاجیکستان

 حوزة پژوهش¬های ادبی فارسی تاجیکی فرارود، از اواخر سدة نوزدهم به شناخت کاملاً متفاوتی از جامعه، اجتماعیات، تاریخ، زبان، ادبیات و نقد ادبی دست یافت. معارف‌پروری مهم‌ترین خصوصیت اجتماعی و فرهنگی سدة 19 و نیمة نخست سدة 20 در تاجیكستان محسوب می‌شود. تعیین مشخصه¬های نقد ادبی حوزة فرارود در دوران جدید از مرحلة معارف¬پروری تا به امروز و در مقایسه با مراحل قبل از سده¬های 19 و 20 میلادی، نیازمند برنامة پژوهشی ویژه¬ای است. این موضوع (تعیین مشخصه¬های نقد ادبی) را از چند بُعد  می¬توان مورد نقد و بررسی قرار داد که دو بعد آن عبارتند از: 1) دیدگاه¬های نقد و اصول نقادی معارف¬پروران؛ 2) 
اصول، مبانی و نظریات نقد ادبی تذکره¬نویسان دوران معاصر که مطالب جالب توجهی را در  این زمینه در اختیار اهل تحقیق می¬گذارند. مطالبی که در این تذکره¬ها آمده است با مسائل مربوط به معارف¬پروری درارتباط است. آن¬چه در این مقاله به بررسی آن پرداخته شده است، نقدهای منتقدان معارف¬پرور، افکار، شیوة سخن¬وری و شعرشناسی جریان معارف¬پرور؛ به¬ویژه در نظریات بنیان¬گذار نهضت معارف¬پروری حوزة فرارود؛ احمد مخدوم دانیش (1826 ـ 1897م) است. تلاش‌های مخدوم دانیش ـ و پس از او استاد صدرالدین عینی ـ درزمینة شناخت درست و اصولی ماهیت جهان‌شناسی بیدل و پیش‌گیری از تقلید پوچ و باطل هم‌وطنانشان از اشعار بیدل قابل ملاحظه است.

کلیدواژه¬ها: معارف‌پروری، حوزة ادبی فرارود، نقد ادبی در سدة 19 و 20، مخدوم دانیش، صدرالدین عینی.

سنت‌شكنی مهدی اخوان ثالث در حماسه‌سرایی فارسی معاصر

دكتر عتیق‌ الرحمن

اخوان‌ثالث معروف‌ترین و مشهورترین شاعر حماسه‌سرای معاصر ایران است. او به موضوعات تاریخی، جغرافیایی، سیاسی و ملی، و اوضاع طبقاتی و اجتماعی توجه خاص داشت؛ اشعارش سرشار از تصاویر نمادین از اوضاع سیاسی و اجتماعی ایران است. حماسه‌سرایی اخوان دنبال‌روی همان روش فردوسی در حماسه‌سرایی است؛ با این تفاوت كه او در شعرش به زندگی و ویژگی‌های شاهان و پهلوانان نپرداخته، بلكه سعی كرده مصیبت‌های مردم عامه و جبر و استبداد حاكم بر جامعة آن روز و به‌طور كلی موضوعات اجتماعی و سیاسی را در قالب زبانی كهن (سبك خراسانی) به¬تصویر بکشد تا از این طریق احیاگر زبان شعر قرون 
چهارم و پنجم هجری نیز باشد. اخوان مهم‌ترین مجموعة شعری خود یعنی آخر شاه‌نامه را به‌شیوة آثار فردوسی و هومر سروده است. در بیش‌تر اشعار این مجموعه تأثیر ذهن و زبان فردوسی و علاقة او به اساطیر و حماسه‌های ملی و روی¬هم¬رفته فرهنگ ایران پیش از اسلام، قابل مشاهده است. نویسندة این مقاله كوشیده است تا با بررسی مضامین سیاسی و اجتماعی شعر اخوان، به تفاوت‌های حماسه‌سرایی اخوان و فردوسی بپردازد.

کلیدواژه‌ها: اخوان ثالث، فردوسی، حماسه‌سرایی، مضامین سیاسی و اجتماعی.
 

سهراب سپهری شاعر تصوف اشراق

دکتر محمود سلامه علاوی
استاد دانشگاه اسلامی تاشکند

شعر سهراب سپهری با طبیعت از دو نظر پیوند دارد: یکی آن¬که اندیشه¬هایش رنگ عرفان و تصوف اشراقی دارد، دیگر آن¬که او انسانی است دل¬آزرده از شهرها و تمدنِ عاری از عشق و معنویت؛ ناگریز به طبیعت روی آورده است تا فرصت سبز حیات را در دامن آن درک کند. سهراب هم¬چون مولوی، سهروردی، عیسی، بودا و زردشت با همه چیز رابطة عمیق عشق و محبت برقرار می¬کند. او در اشعارش به عالم دل¬خواه خود نزدیک شده و به سیاست و اجتماع کاری ندارد. جهان شعری او مانند حلاج و ابن¬عربی به فنا نزدیک می¬شود. غنای جوهر شعری و برخی صفات انسانی صوفیانه، سبک سپهری را از دیگر نوپردازان معاصر متمایز می¬کند. 
شعرش درعین سادگی، سرشار از معرفت، آگاهی و عرفان است. این مقاله به بررسی مضامین شعر سهراب، ازمنظر تأثیرپذیری او از عرفان شرقی به¬خصوص آثار عرفانی چون مولوی، سهروردی، بودا و... می¬پردازد.

كلیدواژه‌ها: سهراب سپهری، عرفان شرقی، مضامین عرفانی
 

بررسی ویژگی‌های شعر فروغ

دكتر محمد صابر
عضو هیأت علمی گروه فارسی دانشگاه پنجاب

در طول تاریخ شعر فارسی هیچ بانوی شاعری را نمی‌یابیم كه از نظر هنر و اندیشه هم¬تای فروغ فرخ¬زاد باشد. در این مقاله ویژگی‌های مهم شعر فروغ در دو حوزة مضامین و زبان مورد بررسی قرار گرفته است. اندیشة آزادی‌خواهی، مسائل زنان جوان، تحولات سیاسی، عواطف جوانی، از مضامین مورد توجه در مقاله است. هم‌چنین تشبیه و استعاره، مجاز، كنایه، تضاد و تلمیح و ویژگی‌های دستوری و واژگانی مورد بررسی قرار گرفته است.

كلیدواژهها: شعر فروغ فرخ¬زاد، ویژگی‌های هنری و اندیشه‌ای.
 

ظهور نهضت تازة داستان‌نویسی در ادبیات تاجیكی سدة 20

دكتر شمس‌الدین صالحی‌اف
خادم علمی پژوهشگاه زبان و ادبیات
فارسی آكادمی علوم تاجیكستان

ادبیات داستانی فارسی تاجیكی دهة 80 سدة‌ بیستم به دلیل ویژگی‌های خاصش از اهمیت بسیاری برخوردار است. با سست شدن پایۀ رژیم خودكامة استالین، فضای آزاد و آرامشی برای اهل ادب فراهم آمد تا بتوانند دردها و زخم‌هایی را كه در جامعه وجود داشت، در داستان‌های خود بیان كنند. طبیعت و قالب داستان كوتاه ـ كه در تاجیكی به آن حكایت گفته می‌شود ـ برای افشای رازهای زمانی ادبیات و شخصیت‌های داستان آن‌ها سازگار بود. در این نهضت تازه¬به¬ظهوررسیده، سبك‌ها و شیوه‌های نثر تغییر یافت و شیوه‌های نقلی خشك و تصویرهای كلیشه‌ای كنار گذاشته شد و 
بیش‌تر به عمق اندیشة انسانی، تضادهای زندگی و ارزش‌های معنوی اجتماعی پذیرفته شد. هم‌چنین انواع تازه‌ای از نثرها از قبیل داستان‌های روانی، فلسفی، رمزی و اساطیری به وجود آمد. نمونه‌های مختلفی از داستان‌های دهة 80 جای¬جای مقاله با ذكر ادبیات داستانی تاجیكی دهة 80 مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است.

كلید‌واژه ها: ادبیات تاجیكی، ادبیات داستانی، دهة 80، سبك داستانی، مضامین داستانی.
 

پروفسور آذرمیدخت صفوی
رئیس مرکز تحقیقات فارسی دانشگاه علیگرة هند

پیروزی انقلاب اسلامی ایران تحولات و دگرگونی¬های بنیادینی در فرهنگ و فکر ایرانی ایجاد کرد؛ تاآن¬جاکه سببِ تغییر بسیاری از ساختارها و قلمروهای شعری و ادبی شد؛ تحولی که اصطلاح «ادبیات انقلاب» و «شعر متعهد» را به¬وجود آورد. شعر انقلاب اندیشه¬ها و تئوری¬هایی چون «هنر برای هنر» را منسوخ کرد و شعر و هنر را از چهارچوب احساس¬های شخصی فراتر برد و به خدمت اهداف والای انسانی، اجتماعی، فرهنگی، دینی، اخلاقی و ملی درآورد. در این مقاله به بررسی 
شعر فارسی پس از انقلاب اسلامی ایران در حوزة موضوع و محتوا، سبک و اصناف و اوزان شعر می¬پردازد.

كلیدواژه‌ها: شعر معاصر فارسی، ادبیات انقلاب، شعر متعهد.
 

بررسی ویژگی¬ نثر جلال آل¬احمد

دکتر محمد فرید
عضو هیأت علمی گروه فارسی دانشگاه پنجاب و لاهور

نثر فارسی در قرن 20 با تحولاتی بی¬سابقه مواجه شد و قالب¬های تازه¬ای تحت تأثیر داستان¬های کوتاه و رمان اروپایی وارد آثار منثور فارسی شد. کسانی مانند سیدمحمدعلی جمال¬زاده، صادق هدایت، محمد حجازی و... خط مشی نثر جدید فارسی را تعیین کردند و پس از آن¬ها نثرنویسان نسل جدید زمام کار را به¬دست گرفتند که درمیان آن¬ها جلال آل¬احمد به¬سببِ اندیشه¬های بکر، زبان ساده و شیرین از اهمیت بی¬مانندی برخوردار است. او نه¬تنها در ایران، در جهان و در میان فارسی¬دوستان محبوبیت بسیاری به¬دست آورد. در این مقاله ویژگی¬های زبانی نثر جلال آل¬احمد به¬ویژه در آثار 
معروف او، از جمله: مدیر مدرسه، غرب¬زدگی، خسی در میقات، و... مورد بررسی قرار گرفته است. 

كلیدواژه‌ها: آل¬احمد، نثر معاصر، ویژگی¬های زبانی، تأثیر و نفوذ.
 

آزاداندیشی در آثار نیما یوشیج

پروفسور احمد قرانبكوف
 مدیر كرسی زبان و ادبیات فارسی ایران و افغانستان
دانشگاه خاورشناسی تاشكند

دربارة نوآوری‌های نیما یوشیج در شعر بسیار سخن گفته شده، ازجمله «شمس لنگرودی» در كتاب تاریخ تحلیلی شعر نو از نوآوری‌های نیما به انقلاب نیما در محتوا و شكل تعبیر می‌كند؛ اما دربارة نگاه تازة نیما به زندگی اجتماعی و رسالت انسان در این جهان، تحقیق چندانی صورت نگرفته است. این درحالی است كه با كمی دقت در اشعار نیما متوجه می‌شویم كه اساس سبك جدید نیما را آزاداندیشی او نسبت به شعر و مسائل پیرامون شاعر تشكیل می‌دهد. آزاداندیشی او نخست در رویكرد او به قالب شعر نمایان می‌شود. اگر پیشینیان از قرن هشت تا 20 میلادی مصرانه به سرودن منظومه‌های خود درقالب قصیده، غزل، رباعی و امثال این‌ها 
پرداختند، او آشكارا قالب‌شكنی كرد. او در مقدمة افسانه می‌گوید: مقصودش را از طولانی بودن غزل¬ها و تفاوت سبکش با اشعار گذشته را آزادی در زبان و طولانی ساختن مطلب عنوان کرده است. قالب‌های سنتی شعر فارسی دیگر گنجایش طرح موضوعات روزمره، اجتماعی و فلسفی دربارة آینده بشر و رسالت انسان در این زندگی را نداشت؛ به همین دلیل نیما به شكل و محتوای نو در شعر روی آورد. نویسندة این مقاله سعی دارد تا نشان دهد كه جوهرة این نوآوری‌ها، آزاداندیشی نیما یوشیج است و به این منظور تعدادی از اشعار او انتخاب و تحلیل شده است.

کلیدواژه‌ها: آزاداندیشی، نوآوری در شعر، نیما یوشیج.
 

مطالعه تطبیقی آثار اخوان و فیض

دکتر محمد ناصر
عضو هیأت علمی گروه فارسی دانشگاه پنجاب

 مهدی اخوان ثالث جزء معدودترین شاعرانی است که نه‌تنها در سرودن شعر نیمایی تبحر خاصی داشته، بلکه در سرودن شعر کلاسیک نیز هنرنمایی کرده است. اخوان که طعم تلخ زندان را چشیده، موضوعات سیاسی و اجتماعی را مضمون اصلی شعر خود قرار داده است. دفترهای شعری او مانند در حیات کوچک پاییز در زندان و دوزخ اما سرد یادآور روزهایی است که او در زندان به‌سر می¬برده است.
تقریباً هم¬زمان با اخوان، در آن سوی مرزهای ایران در کشور جمهوری اسلامی پاکستان، شاعری می¬زیسته به¬نام «فیض احمد فیض». او که بزرگ¬ترین شاعر زبان اردو در قرن بیستم است، 
زندگی¬ای همانند اخوان داشته و شعرهایی به ¬سبک و سیاق آثار اخوان سروده است. فیض هم مانند اخوان مدتی در زندان به‌سر برده است و دو دفتر شعری او یعنی زندان¬نامه و دست ته سنگ به‌عنوان حبسیات او شناخته شده است. در این مقاله آثار اخوان و فیض، دو شاعر بزرگ فارسی و اردو در قرن بیستم، مورد بررسی و مطالعه تطبیقی قرار گرفته است.

کلیدواژه¬ها: شعر جدید فارسی و اردو، اخوان ثالث، فیض احمد فیض، مطالعة تطبیقی.