روند تحول ادبیات معاصر ایران ، بارها ، به علتهای گوناگون اجتماعی – فرهنگی ، قطع شده و پس از یك دوره فترت با دیگر با حركتی تازه آغاز شده است . برای ارائه گزارشی به هم پیوسته از این تاریخ گسسته صد ساله ، نویسندگان را در سه نسل می توان دسته بندی كرد : پیشگامان ، نسل میانه ، نوخیزان ، آنچه ادبیات هر نسل را متفاوت با ادبیات نسل پیش می كند تغییر نحوه نگاه به زندگی و طرز تلقی از وظیفه ادبیات است . رد این تغییرات را می توان در رمانها و مجموعه داستانهای یك قرن اخیر از 1274 توا 1377 ش دنبال كرد .
پیشگامان : از 1274 توا 1320 ش
از قصه های منظوم ادبیات متقدم از قبیل شاهنامه فردوسی و مثنوی مولوی كه بگذریم ، داستانهای منثور فراوانی داشته ایم : از سمك عیار توا امیر ارسلان . اما برخلاف حكایت كوتاه كه جایگاه والایی در سنت ادبی ایران داشت ، این داستانها ی بلند هیچ گاه جدی گرفته نشدند و در حاشیه نظام ادبی مسلط ماندند و به ندرت به درجه "ادبی بودن" رسیدند . اما تاثیر آنها را ، به هنگام دگردیسی حكایت بلند و سنتی ایرانی به رمان اروپایی احساس می كنیم.نخستین رمان نویسان ایرانی از نظر شكل بخشیدن به حوادث رمان حول محور « سفر » و شیوه شخصیت پردازی از داستانها ی بلند منثور تاثیر پذیرفته اند . آثاری كه اینان نوشتند ثمره برخورد تجدد با جامعه ای سنتی است ؛ برخوردی كه موجد بحران نظام سیاسی و اجتماعی می شود و شكل گرفتن روشنفكرانی را در پی دارد كه ضوابط جدیدی برای اصلاح جامعه پیشنهاد می كنند . در درون این تحولات اجتماعی و سیاسی است كه « شكلهای جدید ادبی و در درجه اول رمان رشد می كنند » . « رمان زاده بحرانی است كه بین شكلهای خلق شده برای دنیایی در شرف فروپاشی و نابودی ، و شكلهای تازه ای كه پاسخگوی وضع جدیدند » پدید می آید .
اما مهم ترین عواملی كه زمینه های مادی پیدایش رمان فارسی را فراهم آورد صنعت چاپ و مطبوعات بود . رجال اصلاح طلبی مانند عباس میرزا قاجار پس از شكست ایرانیان در جنگ با روسها به خود آمدند و دریافتند كه آینده كشور بستگی به دست یابی به علوم جدید دارد . به همین منظور محصلاتی به فرهنگ اعزام شدند . آنان در بازگشت به میهن ماشینهای چاپ را به ارمغان آوردند و اماكن پیدایش روزنامه ها و كتابها را فراهم ساختند . همچنین با ترجمه متون علمی تاریخی و ادبی ، دریچه تازه ای روبه جهان گشودند و دسترسی به متون تازه و شناخت فرهنگ غرب را آسان كردند .
چاپ با تكثیر آثار آنها از انحصار اشراف در آورد و به میان مردم برد . اما مهم ترین خدمت آن را باید در پیدایش مطبوعات دانست . مطبوعات ، با ساده كردن نثر در دگرگون سازی مفهوم ادبیات تاثیر گذاردند و به شكل گیری تفكر انتقادی یاری كردند . نشریاتی چون اختر ( چاپ استانبول ) و حبل المتین ( چاپ كلكته ) هم پایگاه و تكیه گاه نویسندگان نخستین متون داستانی جدید فارسی بودند و هم محلی برای تجربه كردن شیوه های تازه نگارش نویسنگانی چون دهخدا و جمال زاده نیز با نوشتن برای مطبوعات كار ادبی خود را آغاز كردند .  
مطبوعات نثر را ساده و آماده به كار گرفته شدن در توصیفها و مكالمات كردند و مترجمان شكل تازه رمان را در معرض دید ایرانیان قرار دادند .
بحث رمان نویسی در ایران اول بار به سال 1250 ش در نامه میرزا فتحعلی آخوندزاده به میرزا آقا تبریزی مطرح شد . او « فن رمان را متضمن فواید ملت و مرغوب طبایع خوانندگان » دانسته بود و به دو ویژگی رمان ، آموزندگی و سرگرم كنندگی ، اشاره كرده بود آن گاه مترجمان نخستین رمانهای اروپایی در عصر قاجار در مقدمه هایی كه بر ترجمه های خود نوشتند ، كوشیدند تا با تعریف نوع ادبی جدید رمامن آن را به نظام ادبی ایران وارد كنند . ترجمه داستان تاریخی – انتقادی آخوندزاده ( 1191 – 1257 ش ) موسوم به ستارگان فریب خورده حكایت یوسف شاه در 1253 ش فارسی منتشر شد . نویسنده از ورای داستانی كه در عصر صفوی رخ می دهد ، خرافه پرستی ، بی قانونی و ستم چیره بر ایران عصر قاجار را توصیف می كند و راه چاره را در تشكیل « مجلس مشورتی » ازدانایان ملت می داند.
اما هنوز شرایط برای آفرینش این نحوه بیان جدید ادبی ایران فراهم نشده بود و رمان در حد یك اندیشه وجود داشت. دو دهه گذشت ، تا اینكه در 1274 ش حاج زین العابدین مراغه ای ( 1218 – 1290 ش ) تاجر مشروطه خواه مقیم استانبول نخستین شبه رمان فارسی را با نام سیاحتنامه ابراهیم بیك نوشت . تجسم واقع گرایانه زندگی ایرانیان میهن پرستی عمیق و انتقاد از همه جوانب جامعه ایرانی ، جلد اول این رمان سه جلدی را به صورت نمونه گویایی از واقع گرایی پرشور در دوره مشروطه در آورده است .
مراغه ای  نوع ادبی متعارف زمانه سفرنامه نویسی را به صورتی تخیلی برای بیان نظریات اجتماعی – سیاسی خود به كار گرفت . در پی او عبدالرحیم طالبوف ( 1213 – 1289 ش ) در مسالك المحسنین ( 1284 ش ) و میرزا حبیب اصفهانی ( 1251 – 1311 ق ) در ترجمه آزاد و خلاق خود از سرگذشت حاجی بابا ( 1284 ش ) اثر جیمز موریه (1780 – 1849 م ) نیز از نوع ادبی سفرنامه ای بهره گرفتند . ساخت سفرنامه ای شیوه مناسبی برای نشان دادن خصلتهای
« شخصیت دوران » به شمار می آید ؛ قهرمان داستان از عزلت به در می آید و بازگشت و گذار در پهنه جامعه نابهنجاریها را می بیند و با مقایسه آنها با نظام زندگی ممالك پیشرفته لزوم تغییر آنها را گوشزد می كند .
نویسندگان عصر مشروطه بیشتر به نقش اجتماعی ادبیات توجه داشتند و برای ساختار ادبی و زیبایی شناسی رمان اعتباری قائل نبودند . داستانهایشان به اقتضای شرایط انقلابی بیشتر از آنكه جنبه تخیلی داشته باشد نقد اجتماعی و خطابه در مدح عدالت و آزادی بود .
رمان فارسی حول درگیری قهرمان با نظام حاكم برجامعه شكل می گیرد و این ویژگی عصری است كه طبقه متوسط از وضع خود آگاه می شود ، مفهوم ملت اهمیت می یابد و به فردین انسانها توجه می شود . رمان در زمانه ورود فرد عادی به عرصه رویدادهای تاریخی و معنی یافتن هستی او یكی از مهم ترین گونه های ادبی را تشكیل می دهد . « بنیاد زیبایی شناسی جامعه ما با این تحول به كلی زیر وروشده است ؛ یعنی از آن زیبا شناسی محدود و محلی كه روبه گذشته ها و حفظ سنتها داشت به زیبایی شناسی جهانی و نامحدود كه رو به جهان آینده ورویداهای غیر مترقبه وناشناخته دارد تغییر ماهیت داده است » در سالهای پس از مشروطیت شاهد پیدایش رمان تاریخی رمان اجتماعی و داستان كوتاه هستیم .
رمان تاریخی نوع مطرح ادبی سالهای شكست انقلاب مشروطه و جستجوی منجیهای پرقدرت برای برقراری امنیت اجتماعی است نویسنده رویگردان از ناملایمات زمانه عظمت را در شكوه برباد رفته ایران باستان جستجو می كند . رمان تاریخی ریشه در كار فكری كسانی دارد كه در مسیر جریان به خود آیی ناشی از انقلاب مشروطه در جهت كشف تاریخ ملی كوشیدند . از جمله این كسان میرزا آقا خان كرمانی ( 1270 – 1314 ق ) است كه تاریخ ایران باستان را با نام آیینه سكندری ( 1285 ش ) نوشت . كوششهای مترجمان رمانهای اروپایی مانند محمد طاهر میرزا مترجم رمانهای الكساندر دوما را نیز نباید نادیده گرفت . « ترجمه بعضی از این گونه رمانها رشته تازه ای از ادبیات تاریخی اروپا را شناساند و اتفاقا ًَ با مذاق مردم ما خوب جور در می آمد » نویسندگان رمانهای تاریخی در بند افسانه های تاریخی و ادبیات گذشته بودند و به جای تصویر واقع گرایانه یك دوره مشخص از تاریخ به عنوان زمینه ماجراهای مهیج عشقی ورزمی استفاده می كردند . نخستین رمان از این نوع را محمد باقر میرزا خسروی ( 1226 – 1298 ش ) با نام شمس و طغرا ( 1287 ش ) در سه جلد درباره هجوم مغولان به ایران نوشت موسی نثری ( 1260 – 1332 ش ) در رمان عشق و سلطنت ( 1295 ش ) به فتوحات كوروش پرداخت . میرزا حسن خان بدیع ( 1251 – 1316 ش ) نیز سرگذشت كوروش را دسمایه رمانی با نام داستان باستان ( 1299 ش ) كرد . میرزا عبدالحسین صنعتی زاده كرمانی ( 1275 – 1352 ش ) رمان دامگستران یا انتقامخواهان مزدك ( 1299 و 1304 ش ) را درباره آخرین سالهای سلطنت ساسانیان و درگیریهای آنان با مزدكیان و اعراب نوشت . از دیگر آثار او مانی نقاش ( 1305 ش ) و سلحشور ( 1312 ش ) است . حیدر علی كمالی ( 1248 – 1315 ش ) رمانهای موجوزتر و رمانتیك تری نوشت . او در مظالم تركان خاتون ( 1306 ش ) حمله مغول به ایران را تصویر كرد و در لازیكا (1310 ش ) توصیفی به فارسی سره از جنگهای ایرانیان  و رومیان ارائه داد . در میان نویسندگان رمانهای تاریخی كار علی اصغر رحیم زاده صفوی ( 1273 – 1338 ش ) به سبب وارد كردن نوعی افسانه علمی در رمان تاریخی قابل ذكر است :  شهربانو ( 1310 ش ) نادرشاه ( 1310 ش ) محمد حسین ركن زاده ( 1278 – 1352 ش ) در دلیران تنگستانی ( 1310 ش ) به مضمونی معاصر پرداخت و مبارزات مردم جنوب با استعمارگران انگلیسی را وصف كرد .
گرایشهای ملی گرایانه كه از حمایت حكومت رضاشاه نیز برخوردار بود ، آن چنان گسترشی یافت كه حتی نویسندگانی از قبیل صادق هدایت و بزرگ علوی را نیز به نوشتن داستانهای تاریخی ترغیب كرد . از دیگر رمانهای تاریخی این دوره می توان به آثار زیر اشاره كرد : پهلوان زند ( 1312 ش ) نوشته علی شیراز پورپرتو معروف به شین پرتو ( 1286 – 1376 ش ) عشق و ادب ( 1313 ش ) ، اثر میرزا محمد علی خان آزاد ( 1258 – 1324 ش ) ، یعقوب لیث ( 1315 ش ) ، به قلم یحیی قریب ، پیامبر ( 1316 ش ) ، اثر زین العابدین رهنما ( 1272 – 1368 ش ) آشیانه عقاب ( 1318 ش ) ، نوشته زین العبدین مؤتمن ( متولد 1293 ش )
رمان اجتماعی :  نوع ادبی دیگری كه سالهای 1300 ش پدید آمد رمان اجتماعی است . این نوع رمان از نظر ساختار تفاوت چندانی با رمان تاریخی ندارد و تنها به دلیل پرداختن به ماجراها و شخصیتهای معاصر از آنها متمایز می شود . شخصیتهای معاصری از قبیل كارمندان و زنان بر صحنه ظاهر می شوند و ماجراهای غم انگیزی را از سر می گذارنند كه نشانه ای از دشوارییهای زندگی شهری در آستانه ورود جامعه به « روزگار نو » است . رمان تهران مخوف ( 1303 ش ) نوشته مرتضی مشفق كاظمی ( 1281 – 1356 ش ) ، اثری راهگشا در این زمینه بود . نویسنده ، ضمن بازگویی داستان عشق ناكام پسری فقیر به دختری اشرافی ( تصویرهای روشنی از وضع محلات ، قهوه خانه ها ، شیره گشتخانه ها ، اماكن فساد ، راهها و چاپارخانه های عرض راه ، مسافرت با گاری و درشكه و واگن شهری ، لباسها و اندیشه ها در دوران كودتای 1299 ش به دست می دهد ) .
مشفق كاظمی ، كه از پایه گذاران انجمن تجددخواه « ایران جوان » ( 1301 ش ) بود ، توجه خاصی به وضع اسفناك زنان از طریق تصویر كردن روسی خانه ها ، نشان داد . نویسندگان متعددی از سبك ادبی و شیوه برخورد او با « مسئله زن » تقلید كردند كه از میان آنان كار احمد علی خداداده تیموری در رمانهای روز سیاه كارگر ( 1305 ش ) و روز سیاه رعیت ( 1306 ش ) ارزش بیشتری دارد . او كوشید تا بر اساس مشاهدات خویش ، و نه الگو برداری از رمانهای احساساتی ، تصویری عینی از زندگی زنان روستایی و شهرستانی ، در سالهای جابه جایی حكومت قاجار به حكومت پهلوی ، ارائه كند . عباس خلیلی ( 1272 – 1350 ش ) در روزگار سیاه ( 1303 ش ) ، انتقام (1304 ش ) و اسرار شب ( 1305 ش ) یحیی دولت آبادی ( 1241 – 1318 ش ) ربیع انصاری ( متولد 1283  ش ) در جنایات بشر با آدم فروشان قرن بیستم ( 1308 ش ) ، محمد مسعود ( 1280 – 1326 ش ) در تفریحات شب ( 1311 ش ) در تلاش معاش ( 1312 ش ) و اشرف مخلوقات ( 1313 ش ) و محمد حجازی ( 1279 – 1352 ش ) در هما ( 1307 ش ) و زیبا ( 1312 ش ) و جهانگیر خلیلی ( 1288 – 1318 ش ) درمن هم گریه كرده ام ( 1311 ش ) نیز در این نوع ادبی طبع آزمایی كرده اند .
زیبایی محمد حجازی را می توان بهترین رمان اجتماعی عصر رضا شاه دانست . نویسنده ، در این اثر ، گزارشی واقع گرایانه از سیر حوادث و رئانشناسی اجتماعی سالهای 1290 ش به دست می دهد و حركت جامعه ای سنتی به سوی تجدد و شهرنشینی را توصیف می كند . او می كوشد تا رابطه ای با زمان و واقعیت برقرار كند و اعمال شخصیتها را متكی بر محیط نشو و نمای آنها پیش برد ؛ و ددرونمایه عمده زمانه خود چالش تجدد با سنت را به شكل « مسئله زن » مطرح كند .
داستان كوتاه . با وجود پدید آمدن رمانهای تاریخی و اجتماعی ، نثر معاصر همچنان شاخه ای نورسته در سایه درخت تناور ادبیات كهن ایرانی بود . با پیدایش داستانهای كوتاه جمال زاده ، هدایت و علوی ، نثر معاصر گام در راهی نهاد كه هویت ویژه آن را تعیین می كرد .
سید محمد علی جمال زاده ( 1271 – 1376 ش ) نخستین مجموعه داستان واقع گرایانه ایرانی را با نام یكی بود و یكی نبود ( 1300 ش ) ، نوشت . او در هر داستان ، با نثر شیرین ، به تصویر یك « تیپ » اجتماعی پرداخت و كهنه پرستی و رخوت اجتماعی را با طنزی سرشار از غم توصیف كرد . منتقدان (دیباچه) این كتاب را 0بیانیه) نثر نوین فارسی دانسته اند . جمال زاده در آن از نویسندگان ایرانی می خواهد كه بازبانی ساده و همه فهم به نوشتن رمان و داستان كوتاه روی آورند تا (دموكراسی ادبی) كه مكمل دموكراسی سیاسی است ‘ جامه عمل بپوشد. پیش از او میرزا حبیب اصفهانی و علی اكبر دهخدا (1258-1335 ش ) در قطعه های داستانی كه از سال 1286ش تحت عنوان چرند و پرند ‘ در روزنامه صوراسرافیل می نوشت ‘ در آثار خود زبان و اصطلاحات عامیانه به كار می بردند . از آنان كه هم زمان با جمال زاده ‘ داستان كوتاه نوشته اند می توان از حسن مقدم (1274-1304ش) سعید نفیسی (1274-1345ش) و كریم كشاورز (1279-1365ش) نام برد . نویسنده ای به نام یوسف عمو ‘ پیش از اینان طی سالها 1288-1289ش در روزنامه خیرالكلام 47 حكایت كوتاه نوشت . اما داستان كوتاه با آثار صادق هدایت (1281-1330ش)در فرهنگ ایران جایگاه واقعی خود را یافت و به تدریج یكی از شاخه های اصلی ادبیات معاصر شد. هدایت كوتاه كه با ادبیات جدید اروپا آشنا بود در زنده به گور (1309ش) سه قطره خون (1311ش) سایه روشن(1312ش) علویه خانم (1312ش) و وغوغ ساهاب (1313ش) زندگی عامه مردم را با اصطلاحات خود آنان به همان خوبی ترسیم كرد كه هزار توی ذهنیات روشنفكران سرخورده و هراسان را با رمان مشهور او بوف كور (1315ش) ادبیات معاصر از مرحله نوشتن (رمانس) های تاریخی و اجتماعی در می آید و پا به عرصه رمان می نهد . هدایت برخوردی انتقادی با نظام اجتماعی و هنری زمانه خود دارد در حد هنجارهای ادبی رایج نمی ماند و مبدع سبكی تازه می شود تا این زمان رمان وسیله ای برای سفرنامه نویسی یا خطابه و پند و اندرز بود. اما هدایت به زیبایی شناسی رمان به عنوان یك شكل مستقل ادبی اهمیت بخشید . ستجوی نقاش روی قلمدان (راوی بوف كور) گشت و گذار قهرمان رمان عصر مشروطه بر پهنه جامعه متلاطم یا سر و گوش آب دادن قهرمان رمان اجتماعی در مكانهای فساد نیست جستجوی در درون است برای بازشناسی خود تا بتواند به عنوان انسانی با فردیت خلاق درباره جامعه و مسائل آن بیندیشد.
بزرگ علوی (1282-1375ش) كه دانش آموخته آلمان بود در بازگشت به میهن به حلقه یاران هدایت (گروه ربعه) پیوست ‘ نخستین مجموعه داستان او چمدان (1313ش) به همان اندازه از رمانتیسم آلمانی تاثیر پذیرفته است كه از آثار هدایت ‘ علوی ‘ مثل هدایت با نشان دادن تناقضات درونی شخصیتها‘ گزارشهای ساده جمال زاده را تا حد داستان روان شناختی ارتقا داد. اما به سبب پیوستن به گروه تقی ارانی و نوشتن برای مجله مادی مذهبانه دنیا (1312ش9 در سال 1316ش دستگیر و زندانی شد . پس از سقوط رضاشاه علوی از بند رست و با نوشتن ورق پاره های زندان (1320ش) و پنجاه  سه نفر (1321ش) پایه گذار (ادبیات زندان) در ایران شد . نسل میانه از 1320 تا 1357ش
پس از سقوط رضاشاه و بازشد درها به روی اندیشه های گوناگون سیاسی و فرهنگی ‘ ادبیات متنوعی شكل گرفت . از سویی با افزوده شدن بر تعداد نشریات هفتگی ‘ پاورقی نویسی به دوران اوج خود رسید . پاورقی نویسان توانستند با تعلیقهای حساب شده داستانهایشان خوانندگان را در اشتیاق دانستن بقیه ماجرانگه دارند. حسی مسرور(1267-1347ش) رمان پنج جلدی ده نفر قزلباش (1335ش) را درباره دور صفویه نوشت .حسینقلی مستعان (1283-1362ش) داستان تاریخی رابعه و داستانهای عاشقانه شهرآشوب و آفت (1334-1336ش) را پدید آورد . ابراهیم مدرسی (1297-1368ش) رمانهایی از قبیل پنجه خونین ‘ پیك اجل و عشق و انتقام نوشت . ام زمانی آشتیانی (1294-1368ش) رمانهای به هم پیوسته دلشاد خاتون و زیبای مخوف را در 12000 صفحه به شل جزوه های هفتگی منتشر كرد از معروف ترین پاورقیهای اجتماعی این دوره می توان باشرفها (1325ش) نوشته عماد عصار (1276-1336ش) را نام برد. در سالهای پس از كودتای 28 مرداد 1332ش پاورقیهای تاریخی – عشقی شاپور آرین نژاد نویسنده ده مرد رشید (1335ش) حمزه سردادور (1275-1349ش) جواد فاضل (1293-1340ش) احمد ناظر زاده كرمانی (1296-1355ش) صدرالدین الهی و ذبیح اله منصوری (1274-1365ش) صفحات مجلات پرشمارگان هفتگی را پر می ردند . اما پاورقی نویسی شاخه های دیگر هم یافت مثل داستان فكاهی اسمال در نیویورك (1334ش) اثر حسین مدنی (متولد 1305ش) یا داستهای اجتماعی – انتقادی تحصیلكرده ها (1334ش) از مشفق همدانی (متولد(1291ش) نیمه راه بهشت (1332ش) و آتشهای نهفته (1339ش) اثر سعید نفیسی ‘ عشق و سیاست یا سقوط یك استاد 01328ش) نوشته قاسم لاربن (متولد 1293ش) و سیصد ضربه شلاق (1331ش) اثر محمود دژكام (متولد 1296ش) دهه 1340ش را می توان پایا دوران رونق پاورقی نویسی دانست . مجموعه های تلویزیونی و فیلمهای سینمایی بخش عمده ای از خوانندگان رمانهای سرگرم كننده را جذب می كنند . خوانندگان فهیم تر نیز مجلاتی چون كتاب هفته را جانشین جزوه های هفتگی می كنند البته بعدها و امروز هم پاورقی نوشته می شود اما این نوع ادبی جایگاهی را كه در دهه های 1320 و 330 ش داشت از دست داده و به انتهای صحنه ادبی رانده شده است. گرایشهای نوین ادبی دهه 1320ش فضاهای رشد خود را در ماهنامه های روشنفكرانه ای از قبیل سخن ‘ مردم ‘ پیام نو و جزآنهایافتند . داستان نویسی تنوعی در خور یافت علی دشتی (1274-1360ش) نویسنده فتنه (1324ش) داستانهای عشقی – روانی در بیان نفسانیات زنان اشرافی می نوشت جعفر شریعتمداری (درویش) متولد 1302ش نویسنده كعبه (1324ش) همین شیوه را به شكلی عرفانی تر ادامه داد پایگاه داستانهای سوررئالیستی و تخیلی ‘ مجله خروس جنگی (1329-1330ش) بود كه غلامحسین غریب (1302-1383ش) در آن قلم می زد . اما نویسندگان دیگری هم پیرو این مشی بودند كاظم تینا(1308-1369ش) نویسنده آفتاب بی غروب (1332ش) و احمد شاملو(1304-1379ش) نویسنده زن پشت در مفرغی(1329ش) داستانهایی هم از نویسندگان زیر منتشر می شود : محمود اعتماد زاده به آذین (متولد 1293ش) نویسنده دختر رعیت (1331ش) سیمین دانشور(متولد1300ش) رسول پرویزی (1298-1356ش) نویسنده شلوارهای وصله دار(1336ش) ابوالقاسم پاینده (1287-1363ش) نویسنده در سینمای زندگی (1337ش)
پایگاه عمده ترین گرایش ادبی واقع گرایی سایت زده نشریات حزب توده بود . این گرایش به ویژه پس از برگزاری نخستی كنگره نویسندگان ایرانی (1325ش) برحیات ادبی تفوق یافت . قطعنامه كنگره تحت تاثیر اندیشه های فاطمه سیاح و احسان طبری بر لزوم برنامه ریزی برای هدایت ادبیات به راه رئالیسم تاكید كرد و از نویسندگان خواست در راه خدمت به توده مردم قلم زنند تاثیر این دید در داستانهای تمثیلی هدایت در ولنگاری (323ش) و حاجی آقا (1324ش) محسوس است . نویسندگان نشریات حزبی از قبیل محمدعلی افراشته (1287- 1338ش) علی مستوفی (احمدصادق) 1306-1365ش داستانهایی انتقادی با ارزش ادبی ناچیز نوشتند.
اما برجسته ترین نویسنده این جریان بزرگ علوی با رمان چشمهایش (1331ش) و مجموعه داستان نامه ها(1330ش) است او در رمان خود تهران خفقان زده عصر رضاشاه را محور كار قرار می دهد اما در اصل به یك ماجرای عاشقانه رمانتیك در طرحی جستجوگرانه می پردازد ك یادآور هیجان و تعلیق داستانهای پلیسی است .
صادق هدایت پس ار سگ ولگرد (1321ش) داستانهای حاجی اقا و توپ مرواری و رساله پیام كافكا (1327ش) را در ضدیت با جلوه های مادی و معنوی اقتدار نوشت. محمد علی جمال زاده سكوت بیست ساله خود را شكست و یكی پس از دیگری آثاری منتشر كرد و در تمامی آنها به ناكامی تاثر آور انسانی پاكدال در مصاف با تعصب و سنت به صورتی خاطره ای پرداخت : دارالمجانین (1320ش) راه آب نامه (1326ش) سروته یك كرباس(1335ش) شاهكار (1337ش) در همین دوران نسل تازه ای از نویسندگان داستان كوتاه پدید آمد كه شخصیتهای اصلی آن صادق چوبك ‘ جلال آل احمد و ابراهیم گلستان بودند . اینان متاثر از ادبیات رئالیستی امریكا به نثر و ساختمان داستان توجهی جدی داشتند . صادق چوبك 01295-1377ش) آدمهای مطرود پایین ترین لایه های اجتماعی را به داستانهایش راه داد و كوشید تا با تولید دیگر بار لحن آنها شخصیت و راه و روش زندگیشان را به نمایش بگذارند . داستانهای دو مجموعه خیمه شب بازی (1324ش) و انتری كه لوطیش مرده بود(1328ش) از لحاظ فضاسازی و نمایش روابط شخصیتها از ورای گفتگوهای زنده و طبیعی از آثار خواندنی ادبیات ایران بشماره می آیند چوبك پس از رمان تنگسیر (1342ش) رمان سنگ صبور (1345ش) را به شكلی نوگرایانه نوشت و دو مجموعه چراغ آخر (1344ش) و روز اول قبر(1344ش) را منتشر كرد . جلال آل احمد (1302-1348ش) نخستین داستانهای خود دید و بازدید (1324ش) از رنجی كه می بریم 01326ش) سه تار (1327ش) و زن زیادی (1331ش) را از نظرگاه آدمی بیگانه از جمع نوشت كه در مرز بین اعتقاد و بی اعتقادی معلق است . ستوده ترین داستان بلندش مدیر مدرسه (1337ش) را درباره مدیری از نسل شكست خورده از كودتا نوشت كه پناهی آرام می جوید و نمی یابد . نثر شتابناك و محاوره ای خاص آل احمد كه در نویسندگان هم دوره اش تاثیر بخشید از همین داستان رخ می نماید . آل احمد آنگاه رمانهای نون والقلم (1340ش) و نفرین زمین (1346ش) را تحت تاثیر غرب زدگی (1341ش) نوشت . كتاب كه او را به عنوان نظریه پرداز بازگشت به سنتها و اصالتهای بومی و مذهبی معرفی كرد.
گلستان (متولد 1301ش) متاثر از نویسندگانی چون همینگوی و فاكنر‘ از صناعت داستان نو برای نوشتن آثارش بهره گرفت  داستانهای آذر ماه آخر پایز (1328ش) و شكارسایه (1334ش) را در توصیف سرگردانی روشنفكرانی نوشت كه آرمانهایی را كه به آنها دل بسته بودند پوچ می یابند و در پیدا كردن راه دلخواه سرگردان می شوند در مجموعه جوی و دیوار و تشنه (1346ش) موسیقی درونی كلمات در پدید آوردن نثری متناسب با موضوع نقشی بسزا دارد . كتاب مد و مه (1348ش) كه در بردارنده زیباترین داستانهای خاطه ای گلستان است او را به عنوان شاعر تنهایی در داستان نویسی ایران معرفی می كند . در سالهای پس از كودتای سال 1332ش نویسندگان از سیاست پرهیز كردند و دردهای جاودانه بشری مثل عشق و انزوا و مرگ را در ساختاری دینی – اسطوره ای مطرح كردند از جمله تقی مدرسی (1311-1376ش) رمان عاشقانه یكلیا و تنهایی او (1334ش) را براساس قصه های توراث نوشت بهرام صادقی (1315-1363ش) در رمان ملكوت (1340ش) تركیب دلپذیری از زندگی واقعی و مفاهیم فراطبیعی ارائه داد. او در داستانهای واقع گرایانه سنگر و قمقمه های خالی (1349ش) دیدی تلخ و طنزآمیز و حساسیتی تكان دهنده نسبت به زندگی را با شناخت دقیق از نوع ادبی داستان نو در می آمیزد هنر او در آن است كه روال مالوف زندگی را از چنان زاویه ای شان می دهد كه غیرطبیعی بودن آن آشكار می شد . در میان مهم ترین نویسندگانی كه كارخود را در این دوره آغاز می كنند می توان از غلامحسین ساعدی ‘ منوچهر صفا (غ.داوود) نادر ابراهیمی ‘ محمود كیانوش ‘ احمد محمود و بهمن فرسی نام برد.
در سالهای 1340تا 1357ش توجه به انحطاط فرهنگ و زندگی اهل قلم را به نگرش انتقادی نسبت به شبه مدرنیسم چیره برجامعه و یافتن راه حلهای بومی وا می دارد . بازگشت به خویش و سنتها برای ضدیت با تجدید ترویج شده از بالا زمینه را برای رشد جریانهای مذهبی – عرفانی شریعتی و آل  احمد آماده می كند . داستانهای بلند محمود دولت آبادی (متولد 1319ش) آوسنه بابا سبحان(1347ش) گاواره بان (1350ش) و سفر (1351ش) حول مضمون شناسایی محیط روستایی و بازیابی خانه پدری نوشته شده است. ساختار داستانهای هوشنگ گلشیری (1316-1379ش) شازده احتجاب(1348ش) و بره گمشده راعی(1356ش) براساس جستجوی هویت فردی – اسطوره ای خویش در فضایی ترس زده و رو به زوال شكل می گیرد . نویسندگانی از قبیل سیمین دانشور و احمد محود (1310-1381ش) در رمانهای سووشون 01348ش) و همسایه ها (1353ش) بخشهایی از تاریخ معاصر را توصیف می كنند كه تفسیرهای رسمی خواستار فراموشی آنهاست . بازیابی زمانهای از دست رفته بن مایه آخرین آثار علوی ‘ چوبك و گلستان را نیز تشكیل می دهد. آثاری كه در این دوره پدید می آید از حیث كمی و كیفی قابل توجه است به طوری كه می توان این سالها را مرحله گذار از آثار تجربی آغازین به ادبیاتی كمابیش شكل گرفته تلقی كرد . شكوفایی ادبیات معاصر از سویی ناشی از دگرگونیهای اجتماعی دهه 1340 ش رشد جامعه شهری و گروههای روشنفكری و از سوی دیگر نتیجه مسدود شدن راه فعالیتهای حزبی و سیاسی است . ار در سالهای 1320-1330ش بیشتر توان روشنفكران صرف كارهای مطبوعاتی و حزبی می شد در این دوره این توان به سوی خلاقیتهای ادبی و هنری جریان می یابد. این خلاقیتها در شاخه های گوناگون تجلی می یابد از جمله می توان به شكل گیری گروهی از زنان نویسنده اشاره كرد كه در آثار حدیث نفس گونه خود زندگی درونی پرمایه ای را به نمایش می گذارند . مهشید امیرشاهی ‘ گلی ترقی ‘ شهرنوش پارسی پور ‘ میهن بهرامی ‘ غزاله علیزاده و نیز سیمین دانشور كه شاهكار خود را در این دوره منتشر كرد.
ادبیات روستایی و اقلیمی به عنوان نشانه ای از تلاش روشنفكران برای راهیابی به دورن روستاها پیوند با خلق و جستجوی هویت بومی ‘ رشدی چشمگیر داشت . گزارشهای روستایی فراوانی در چنگهای شهرستانی و مجلاتی از قبیل خوشه (دوره احمدشاملو) و فردوسی به چاپ رسید كه از میان پدید آورندگان انها چند نویسنده سربرآوردند : سید حسین میركاظمی ( متولد 1321ش) منوچهر شفیانی (1319-1346ش) امین فقیری (متولد 1323ش) نویسده دهكده پرملال (1347 ش) و بهرام حیدری نویسندگانی چون صمد بهرنگی (1318-1347ش) محمود دولت آبادی ‘ بهروز دهقانی و علی اشرف درویشیان ( متولد 1320ش) نویسنده آبشوران (1354ش) مشكلات روستا را به شكلی ملموس تر مطرح كردند . همدردی با مردم بی چیز و احساس معترضانه ای كه درباره عدم رعایت عدالت اجتماعی دارند مشخص كننده كار آنهاست.
غلامحسین ساعدی (1314-1364ش) داستان نویس بزرگی است كه از راز فضاهای روستایی برای آفرینش رئالیسم وهمناك خود بهره می جوید . اور در عزاداران بیل(1343ش) وقایع عادی روستا را با اعتقادات كابوسناك مردمی بدوی در می آمیزد و فضایی جادویی و نامتعارف می سازد در واهمه های بی نام و نشان (1346ش) فقر و جنون دهقانان كنده شده از زمین ‘ روشنفكران آرمان باخته و ولگردان حاشیه نشین را توصیف می كند. در ترس و لرز (1347ش) زندگی بدرنشینان جنوب را در چنان فضای شگفتی روایت می كند كه پیشتاز سبكی می شود كه در زمان ما به رئالیسم جادویی شهرت یافته است. رمان توپ(1348ش) وصفی از روستاهای آذربایجان در دوره انقلاب مشروطه است . ساعدی در گور و گهواره (1350ش) پنهان داشته ترین فضاحتهای زندگی شهری امروز را عیان می كند.
ویژگیهای اقتصادی ‘ فرهنگی و طبیعی خوزستان سبب رشد ادبیات اقلیم گرایانه در آنجا شد . احمد محمود ‘ در غریبه ها (1350ش) و پسرك بومی (1350ش) مسعود میناوری ‘ ناصر تقوایی (متولد 1320ش) در تابستان همان سال (1348ش) ناصر موذن و نسیم خاكسار (متولد 1322ش) را می توان از میان نویسندگان جنوب نام برد در میان نویسندگان شمال كشور اكبر رادی ‘ محمود طیاری ‘ احمد مسعودی ‘ ابراهیم رهبر ‘ مجید دانش آراسته آثار خواندنی تری نوشته اند.
اما سالهای 1340-1357 ش دوره توسعه مناسبات سرمایه داری و رشد شهرهی بزرگ بود. نویسندگان متعددی به نوشتن رمان ‘ حماسه زندگی بورژوایی روی آوردند. جمال میرصادقی (متولد 1312ش) در رمانهای درازنای شب (1349 ش) و شبچراغ(1355ش) و چند مجموعه داستان كوتاه ‘ ضمن توصیف زندگی مردم محلات سنتی جنوب شهر و یادآوری خاطرات دوران كودكی ‘ فسادهای زندگی شهری و بی عدالتیهای اجتماعی را تقبیح می كند برآثار میرصادقی احساسات غلبه دارد. اما مشخصه داستانهای فریدون تنكابنی (متولد 1316ش) طنزی اعتراضی است و یژگی داستانهای نادر ابراهیمی (متولد 1315ش) بینش اخلاقی و نثری خوش آهنگ و آكنده از جملات قصار است . علی محمد افغانی (متولد 1304ش) در شوهر آهو خانم (1340ش) جعفر شهری (1293-1378ش) در شكر تلخ (1347ش) بهمن شعله ور(متولد 1320ش) در سفر شب (1346ش) زكریا هاشمی (1315ش) در طوطی (1348ش) رضا دانشور(متولد 1327ش) در نماز میت (1350ش) ایرج پزشكزاد (متولد 1306ش) در رمان طنزآمیز دایی جان ناپلئون (1351ش) بهمن فرسی (متولد 1312 ش ) در شب یك شب دو (1353ش) اسماعیل فصیح ( متولد 1313 ش) در دل كور(1352ش) محمود گلابدره ای ( متولد 1318ش) در پركاه (1353ش) جلوه های متنوعی از زندگی شهری و حیات طبقات اجتماعی گوناگون را توصیف می كنند . توجه به جلوه های تجدد در آثار برخی از نویسندگان بصورت نفی شیوه های سنتی نگارش و گرایش به سبكهای نوشتاری معطوف به صورت (فورم) تجلی می یابد . نویسندگانی كه حول جنگ اصفهان و اندیشه و هنر گردآمده بودند به داستان به عنوان پژوهش می نگریستند گلشیری در رمان شازده احتجاب و مجموعه داستانهای مثل همیشه (1347ش) و نمازخانه كوچك من (1354ش) با تاكید بر اهمیت صناعت نگارش آثاری متشكل آفرید . داستانهای محمد كلباسی ‘ هرمز شهدادی نویسنده رمان شب هول (1357ش9 شمیم بهار ‘ علیمرادی فدایی نیا‘ نویسنده رمان هیجدهم اردیبهشت بیست و پنح (1349ش) و عدنان غریفی نیز نشان از راه جوییهای آنان برای آفرینش داستان مدرن دارد.

نوخیزان از 1357 تا 1377ش
پس از انقلاب اسلام و فروریزی نظام شاهنشاهی ‘ ادبیات معاصر ایران به تدریج چنان مشخصات بارزی می یابد كه می توان از آن به عنوان آغاز یك دوره تازه  ادبی سخن گفت . دوره ای كه ضمن داشتن پیوند با سنت داستان نویسی ایرانی رو به صاعتهای نوین نگارش و مضمونهای جدید دارد . تغییر نحوه دیدن نسلی كه از آتش انقلاب و جنگ و تبعات سیاسی و اقتصادی آنها گذشته است سبب تغییر حساسیتهای ادبی می شود . همین تغییرهاست كه ادبیات یك دوره را از ادبیات دیگر دوره ها متمایز می سازد . از همین دوره می توان از شكل گیری ادبیاتی با عنوان ادبیات انقلاب اسلامی یاد كرد . نخستین آثار داستانی كه در این زمینه نوشته شد جنبه گزارشی داشت مانند
لحظه های انقلاب ‘ اثر محمود گلابدره ای یا گام به گام با انقلاب از اكبر خلیلی كه خاطرات نویسندگان آنها از ایام انقلاب است . آثار متعددی نیز با جنبه استنادی در افشای سیاهكاریهای رژیم شاه پدید آمد. آنگاه نویسندگانی مانند ناصر ایرانی ‘ اسماعیل فصیح ‘ احمد محمود ‘ محسن مخملباف ‘ قاسمعلی فراست ‘ جواد مجابی و رضا براهنی در قالب رمان موضع انقلاب پرداختند.
در سال 1358 ش حوزه اندیشه و هنر اسلامی به كوشش جمعی از شاران و نویسندگان تشكیل شد كه بر نقش دین در هنر و ادبیات تاكید داشت و داستان نویسان تازه ای تریب كرد.
این نویسندگان با شروع جنگ تحمیلی در پایان تابستان 1359 ش ادبیات جنگ را پدید آوردند . مجموعه داستانهای دو چشم بی سو (1363ش) نوشته محسن مخملباف و شش تابلو (1360ش) اثر عبدالحی شماسی ‘ داستان بلند مرغ آمین (1360ش) از سیروس طاهباز و زمین سوخته (1363ش) اثر احمد محمود را می توان از نخستین آثار ادبیات جنگ دانست . از سال 1359 ش نوشتن داستان در مورد انقلاب كاستی گرفت و نگارش داستان در مورد جنگ آغاز شد كه در سال 1369 ش به اوج خود رسید در طی این دهه نزدیك به 1600 عنوان داستان كوتاه در مجلات و مجموعه داستانها و 46 رمان و داستان بلند انتشار یافت تقریباً هیچ نویسنده ای نسبت به جنگ و پی آمدهایش بی تفاوت نماند به طوری كه از 1359 تا 1373 ش بیش از 258 نویسنده از زندگی روزانه در جبهه ها ‘ عملیات نظامی ‘ شكنجه در بازداشتگاههای دشمن ‘ آشفتگی زندگی در مناطق غیرنظامی ‘ جنگ شهرها و كشته ها و ویرانیها ‘ آوارگی مردم جنگ زده و تعارضهای پدید آمده میان مهاجران و مردم شهرهای مهاجر پذیر نوشتند.
نخستین سمینار بررسی رمان نگ در ایران و جهان برای بررسی كارهای صورت گرفه در این زمینه در سال 1372 ش برگزار می شود . نهادها ی گوناگون دفاتری برای حمایت و گسترش ادبیات انقلاب اسلامی و جنگ دائر می كنند. حوزه هنری ضمن تاسیس دفتر ویژه ادبیات انقلاب اسلامی مجله ادبیات داستانی را تاسیس می كند این نشریه از آبان ماه 1371 ش جانشین جنگ سوره می شود كه پانزده شماره آن منتشر شد . دفتر هنر و ادبیات ایثار از سال 1369 ش نویسندگان را به نوشتن رمانهایی درباره جانبازان فرا می خواند در آذرماه 1367ش دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه هنری با هدف گردآوری و تدوین آثار ادبی و هنری به جای مانده از دوران دفاع هشت ساله به مسئولیت مرتضی سرهنگی تاسیس می شود و طی یك دهه بیش از چهارصد عنوان خاطره ‘ یادداشتهای روزانه رزمندگان ‘ داستان و نمایشنامه و فرهنگ جبهه انتشار می یابد . مركز فرهنگری سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز از سال 1373 ش به منظور توسعه فرهنگی و ادبیات دفاع مقدس اقدام به چاپ كتاب در این زمینه می كند . همچنین می توان از بنیاد حفظ آثاز جنگ و واحد جنگ وزارت ارشاد اسلامی یاد كرد. بدین سان آثار گوناگونی در زمینه جنگ و انقلاب پدید می آید مثل باغ بلور (1365ش) محسن مخملباف ریشه در اعماق(1373ش) ابراهیم حسن بیگی ‘ نخلهای بی  (1363ش) و گلاب خانم (1374ش) قاسمعلی فراست ‘ عشق سالهای جنگ (1373ش) حسین فتاحی قاصدك (1371ش) و ملاقات در شب آفتابی (1374ش) علی مذنی ‘ تركه های درخت آلبالو (1368ش) اكبر خلیلی ‘ زمستان 62 (1366ش) اسماعیل فصیح ‘ عروج (1363ش) ناصر ایرانی ‘ خوابهای تلخ عمران (1370ش) سید یاسر هشترودی دوشنبه های آبی ماه (1375ش) محمدرضا كاتب ‘ پل معلق (1381ش ) محمدرضا بایرامی فال خون داوودغفارزادگان ‘ سفر به گرای دویست درجه (1375ش) احمد دهقان ‘ گنجشكها بهشت را نمی فهمند (1376ش) حسن بنی عامری ‘ دل دلدادگی (1377ش) شهریار مندنی پور شعله ها در آب (1378ش) مرتضی مردیها ارمیا
(1374ش) رضا امیرخانی و هلال پنهان ماه (1377ش) علی اصغر شیرزادی و آثاری از نویسندگانی چون سید مهدی شجاعی ‘ فیروز زنوزی جلالی و دیگران.
در بررسی ادبیات انقلاب اسلامی نیز آثاری منتشر شده است به سوی داستان نویسی بومی (1376ش) عبدالعلی دستغیب ‘ تفنگ و ترازو(1380ش) بلقیس سلیمانی ‘ درآمدی بر خاطره نویسی و خاطره نگاشته ها در گسترده ادب مقاومت و فرهنگ جبهه اثر علیرضا كمره ای ‘ نیم نگاهی به هشت سال قصه جنگ (1370ش) رضا رهگذر .
نویسندگان داستانهای جنگ در دهه 1360دش از خطوط قدم جهبه گزارش می دادند یا خاطرات رزم و چگونگی به شادت رسیدن همزنام را به یاد می آورند و تجربه های شركت در مخاصمه را به مضمون اصلی داستانهایشان تبدیل می كردند و اما در دهه 1370 ش با پایان یافتن جنگ بخش عمده ای از این ادبیات بشرح بازگشت رزمندگان از جبهه اختصاص می یابد . اغلب نویسندگان داستان سربازانی را می نویسند كه به خانه بر می گردند و با دنیای تازه ای مواجه می شوند . ادبیات جنگ طی دو دهه ای كه از عمر آن گذشته تغییرات صناعی و مضمونی گوناگونی را از گذرانده است پژوهش در آنها از نظر اجتماعی و ادبی واجد اهمیت است. در دو دهه اخیر رمانها و مجموعه داستانهای متعددی منتشر شده است كه نشان از روی آوردن بخش عمده ای از جامعه روشنفكری به دیگر حوزه های ادبیات دارد. تحولات اجتماعی و روان شناختی غربت روحی و تنهاتر شدن انسانها در سیر پر اضطراب زندگی امروز افزایش باسوادان تمایل عمومی به ادراك همیق تر مسائل و رشد كتلب خوانی باعث افزایش خوانندگان ادبیات ایران شد پیش از انقلاب قشر خواننده عمدتاً محدود به دانشجویان و روشنفكران بود . اما در این سالها گروههای اجتماعی متنوع تری به داستان خوانی روی آورده اند. گروهی رمان را برای سرگرم شدن می خواند از این رو نویسندگان بسیاری به نوشتن رمانهای عامه پسند روی آورده اند . یكی از این رمانها ، بامداد خمار ( 1374 ش ) ، نوشته فتانه حاج سیدجوادی به دلیل مضمون جسورانه و ساختمان به قاعده اش ، توجه خاص و عام را برانگیخته است . برخی نیز می كوشند تا ، به واسطه رمان ، در احوال خود و جامعه بیندیشند و معنی وجودی خود را دریابند . این نوع رمانها را نویسندگانی می نویسند كه برخلاف نویسندگان دهه 1350 ش ؛ چشم انداز اجتماعی مشخصی ندارند . در جهانی كه یكپارچگی اش را از دست داده ، ادراك نویسنده نیز از همه سو در معرض تحریف است . نظر او هم تنها یكی از امكانها برای كشف حقیقت است . تردید در یقینهای عقیدتی و نوشتن از تجربه های زیسته ، بارزترین صفات ادبیات این دوره را تشكیل می دهد . نویسنده ، بی آنكه از پرداختن به مشكلات زمانه بپرهیزد ، داعیه سخن گویی از جانب همگان را ندارد و عمدتا خود را مقابل صناعت نوشتن متعهد می داند . این گرایش ، هم ناشی از شرایط فرهنگی – سیاسی جامعه و هم نتیجه آشنایی عمیق تر نویسندگان با شیوه های تازه نوشتن است . هیجانهای اجتماعی این دوره چنان وسعت و عمیقی داشته كه شعر توان طرح مسائل مربوطه به آنها را از دست داده است . زندگی چنان بغرنج شده كه همه جانبه ترین و غنی ترین طرز بیان ادبی آن رمان است . برای بررسی دست آورد ادبی این دوره ، نخست به تازه ترین آثار پیشگامان و نسل میانه می پردازیم و آن گاه تلاشهای نوخیزان را مرور می كنیم . آثار هدایت و چوبك تا سالها تجدید چاپ نمی شود . آخرین آثار علوی ، موریانه ( 1368 ش ) و روایت ( 1377 ش ) ، شوقی بر نمی انگیزد . از گلستان ، داستان خروس ( لندن 1374 ش ) منتشر می شود . آثار آل احمد به شكلهای گوناگون به چاپ می رسد ، اما زندگی نامه خود نوشت او ، سنگی برگوری ( 1360 ش ) فقط یك بار انتشار می یابد . آثار ساعدی یا منتشر نشده یا در مجموعه های خارج از كشور به چاپ رسیده و كمتر در دسترس بوده است . از میان آثار منتشر شده اش ، مجموعه داستان آشفته حالان بیدار بخت ( 1377 ش ) ارزش ادبی بیشتری دارد . در نخستین سالهای پس از انقلاب ، نویسندگان درگیر بحثهای روز و نوشتن برای روزنامه ها می شوند و فرصت تامل و آرامش لازم برای پدید آوردن آثار خلاق نمی یابند . گزارش روزهای انقلاب ، توصیف مبارزات مردمی و وضعیت زندانیان سیاسی رژیم شاه ، عمده ترین موضوعهای مورد توجه نویسندگان این دوره است . داستانهای خاكسار ، درویشان ، امیرحسن چهل تن ، هوشنگ عاشورزاده ، رضابراهنی ( متولد 1314 ش ) در آوازكشتگان ( 1362 ش ) و رازهای سرزمین من ( 1366 ش ) و سیمین دانشور در رمان جزیره سرگردانی ( 1372 ش ) ، نمونه ای از این نوع ادبیات است . گروهی از نویسندگان قهرمان اصول گرای خود را از میان مردم اعماق برمی گزینند تا ضمن توصیف نشیب و فراز زندگی او ، شرحی از تحول تاریخی منتج به انقلاب بدهند . در این زمینه می توان از رمانهای بادها خبر از تغییر فصل می دادند ( 1363 ش ) نوشته میر صادقی ، سالهای ابری ( 1370 ش ) اثر درویشیان ، طبل آتش ( 1370 ش ) نوشته علی اصغر شیرزادی ( متولد 1323 ش ) و مدار صفر درجه ( 1372 ش ) از احمد محمود یاد كرد .
ادبیات اقلیمی و روستایی در نوشته های دولت آبادی حیات تازه ای می یابد ، به طوری كه رمانهای جای خالی سلوچ ( 1358 ش ) و كلیدر ( 1363 ش ) موجی از داستانهای اعتراضی دهقانی در پی خود می آورد . رمان دیگر او روزگار سپری شده مردم سالخورده ( 1369 و 1372 ش ) در سه جلد منتشر شده است . دولت آبادی اضمحلال زندگی قهرمانان خود را برزمینه فروپاشی نظم تولیدی و معیشتی روستای سنتی پیش می برد . او و احمد محمود ، دو نویسنده برجسته رمان رئالیستی ، شخصیتها را به عنوان محصولات محیط اجتماعی به نمایش در می آورند .
بهرام حیدری ، در لالی ( 1358 ش ) و پرویز زاهدی ( متولد 1324 ش ) در كابوس اقلیمی ( 1369 ش ) زندگی مردم بختیاری و شیوه گذران ایلیات را به نحو متقاعد كننده ای تصویر می كنند . از نویسنگان جوان تر ، كه در توصیف فضای جنوب قلم زاده اند ، كار اصغر عبداللهی ( متولد 1334 ش ) و محمد رضا صفدری ( متولد 1333 ش ) از بقیه چشمگیر تر است . منیرو روانی پور ( متولد 1333 ش ) در رمان اهل غرق ( 1368 ش ) با تكیه بر اعتقادات عامیانه ساحل نشینان جنوب ، فضایی جادویی ساخته است كه بی شباهت به فضای رمانهای ماركز نیست .
در سالهای پس از جنگ ، با تغییر فضای اجتماعی – روحی ، تلقی نویسندگان از وظیفه ادبیات دگرگون می شود . پژوهش در صورت ( فورم ) و زبان و خیال ورزی بر نظریه پردازی ترجیح داده می شود . خیال پردازیهای عرفانی – اساطیری ، عشق و خاطره ، مهاجرت گفتارهای مسلط ادبیات این مقطع زمانی را تشكیل می دهد . گرایش به رئالیسم جادویی ، هم نشینی از ترجمه رمانهای نویسندگان امریكای لاتین است ، و هم نشان دهنده بحران دگرگونی ارزشها : آنچه وَهم پنداشته می شد به شكلی اغراق آمیز پیش چشمان همگان جریان می یابد و آنچه واقعیتی مطمئن انگاشته می شد وَهمی است كه مردم به رنگی در می آید . پارسی پور در طوبا و معنای شب ( 1367 ش ) مدرسی در كتاب آدمهای غایب ( 1368 ش ) براهنی در رازهای سرزمین من به افسون افسانه ، نوری خیالی بر تاریخ می افكنند تا جلوه های پوشیده از نظر آن را آشكار كنند .
قهرمانان ای داستانها در جستجوی مرادی عارفند تا كابوسهایشان را تسلی بخشد ؛ اضطراب و دلهره ای كه زندگیشان را فراگرفته ، با احساس و همناكی از غرابت هستی و فروریزی حس زمان و مكان در می آمیزد . شهریار مندنی پور ( متولد 1335 ش ) در هشتمین روز زمین ( 1371 ش ) و مومیا و عسل ( 1375 ش ) و رضا جولایی ( متولد 1329 ش ) در داستانهای تاریخ گرایانه جامه به خوناب ( 1368 ش ) و شب ظلمانی یلدا و حدیث دردكشان ( 1369 ش ) رازگونگی هستی را در قالب نوعی داستان پژوهشی بازتاب می دهند كه خالی از تاثیر نوشته های بورخس و داستان پلیسی نیست .
گلشیری ، از طریق بازگشت به سرچشمه های ادب بومی و پیوند زدن آن با دست آوردهای جهانی داستان نویسی ، طرحی نو در می اندازد . معصوم پنجم یا حدیث مرده بردار كردن آن سوار كه خواهد آمد ( 1358 ش ) رمان آینه های دردار ( 1371 ش ) و مجموعه دست تاریك ، دست روشن ( 1374 ش ) را از میان كارهای او می توان نام برد .
جوان مجابی نیز ، در مجموعه از دل به كاغذ ( 1369 ش ) و رمانهای مومیایی ( 1372 ش ) و جیم ( 1377 ش ) با استفاده از صورت ( فوم ) قصه های كهن ایرانی ، تصویری از رابطه انسان امروز با گذشته به دست می دهد . در آثار جعفر مدرس صادقی ( متولد 1333 ش ) ، تلاش برای ایجاد نوع تازه ای از رمان كه ویژگی افسانه های كهن را داشته باشد ، حس می شود . گاوخونی ( 1362 ش ) ، سفر كسرا ( 1368 ش ) و ناكجاآباد ( 1369 ش ) ، از میان كارهای متعددش نام بردنی است . محمد محمد علی ( متولد 1327 ش ) نیز در رمان باورهای خیس یك مرده ( 1376 ش ) ، مضمونی امروزی را با خواب و خیالهای قومی در می آمیزد و تركیب تازه ای از حكایات نویسی ایرانی و شگردهای داستان نویسی امروزی جهان ارائه می دهد ، عباس معروفی ( متولد 1336 ش ) ، در رمانهای سمفونی مردگان ( 1368 ش ) و سال بلوا ( 1371 ش ) و علی موذنی در رمان نوشدارو ( 1370 ش ) ، به رمانتیسمی عاشقانه ، به عنوان چاره گرسنگی روحی ناشی از خوشونتها می گروند .
گلابدره ای در دال ( 1365 ش ) و فصیح در ثریا در اغما ( 1362 ش ) از مهاجرت سخن می گویند و ضمن تعمق در احوال ایرانیان مهاجر ، مروری بر حیات عاطفی و سیاسی نسلی شكست خورده دارند . در رمان خانه ادریسی ها ( 1371 ش ) نوشته علیزاده ( 1325 – 1375 ش ) ، خاطره های پراكنده ( 1372 ش ) اثر گلی ترقی ( متولد 1318 ش ) و در داستانهای پارسی پور ( متولد 1324 ش ) ، حسرت « خانه » از دست رفته به جستجوی حسرت آمیز گذشته و وطن مبدل می شود ، و مفهوم خانه با مهاجرت و تبعید ربط می یابد .
نویسندگان بسیاری در عرصه داستان نویسی امروز ایران قلم می زنند و ، با برگزیدن سبكهای نگارشی متنوع ، می كوشند تا خود را از دیگران متمایز سازند . داستان نویسان متعددی كه تجارب اولیه خود را در سالیان قبل به دست آورده اند در این دوره شاهكارهایشان را منتشر می كنند ، مثل فصیح و دولت آبادی . نویسندگان متعددی نیز كار خود را پس از انقلاب شروع می كنند . البته هنوز زمان قضاوتی قاطع درباره كار آنان فرا نرسیده است ، زیرا آنها در نیمه راه آفرینش ادبی خویش اند و هنوز نتوانسته اند چهره ادبی متمایز خود را بشناسانند .
برخی از نامهای مطرح در آخرین سالهای بررسی ما عبارت اند از : سید حسین میر كاظمی با رمان یورت ( 1370 ش ) ، بیژن نجدی ( 1320 – 1376 ش ) ، نویسنده بوزپلنگانی كه با من دویده اند ( 1373 ش ) ، بیژن بیجاری ، داوود غفارزادگان، ابوتراب خسروی ، محمد زرین ، علی خدایی ، ناهید طباطبایی ، فرخنده آقایی ، زویا پیرزاد ، حسین سناپور.
مسائل اجتماعی امروز مضمونهای جدیدی را پیش روی نویسندگان قرار داده است ، و آنان برای آنكه از عهده پرداخت این مضامین برآیند ، در پی دستیابی به زبانی غنی تر و صناعتهایی كارآمدترند و همین امر ادبیات داستانی امروز را واجد خصلتی جستجوگرانه كرده است .
منابع :
 آخوندزاده ، فتحعلی ، تمثیلات ، به كوشش باقر مؤمنی ، تهران 1349 ش ؛ آدمیت ، فریدون ، اندیشه های میرزا آقا خان كرمانی ، تهران ، 1357 ش ، آرین پور ، یحیی ، از صبا تا نیما ، تهران ، 1350 ش ، بالایی ، كریستف ، پیدایش رمان فارسی ، ترجمه مهوش قویمی و نسرین خطاط ، تهرا ، 1377 ش ، چراغی ، رحیم ، « سندی از داستان نویسی ایران پیش از سید محمد علی جمال زاده » هنر و پژوهش ، تهران ، 1377 ش ؛ حداد ، حسین « نگاه آماری به قصه های جنگ »  ، ادبیات داستانی ، ش 24 ، مهر 1373 ش ؛ حق شناس ، علی محمد ، « رمان و عصر جدید در ایران » ، نگاه نو ، ش 29 ، تهران ، 1375 ش ، دستغیب ، عبدالعلی ، « وضعیت رمان فارسی » ، ادبیات داستانی ، ش  46 ، بهار 1377 ش ، سپانلو ، محمد علی ، نویسندگان پیشرو ایران ، تهران ، 1362 ش ، مصباحی پور ایرانیان ، جمشید ، واقعیت اجتماعی و جهان داستان ، تهران ، 1358 ش ) موذنی ، علی ، مجموعه مقالات سمینار بررسی رمان جنگ ، تهران ، 1373 ش ؛ میرعابدینی ، حسن ، صد سال داستان نویسی ایران ، تهران ، 1377 ش .