صنعت 

منابع انرژي در ايران

ايران با دسترسي به منابع عظيم انرژيهاي فسيلي در جهان از اهميت بسياري برخورداراست. كشور ما با داشتن 12 درصد از كل گاز طبيعي كشف شده جهان درمقام دوم و در سطح منطقه خاورميانه در مقام اول قرار دارد. از نظر منابع نفتي درسطح جهان مقام ششم و در خاورميانه در مقام چهارم پس از عربستان، عراق و امارات واقع شده است.

زغال سنگ : منابع اصلي زغال سنگ ايران درالبرز شرقي، البرز مركزي، البرز غربي، خراسان و كرمان واقع شده است. ايران از نظر منابع زغال سنگ در خاورميانه داراي مقام اول است.

زغال سنگ دركارخانه ذوب آهن به صورت زغال كمك (زغال صنعتي) مصرف دارد. اين ماده صنعتي سالانه 5/1 ميليون تن در ايران استخراج مي‌شود.

گاز طبيعي : منابع گاز طبيعي به دو صورت در مخازن زيرزميني يافت مي‌شود: يكي به به صورت همراه با مخازن نفتي و ديگري به صورت ذخاير مستقل. گاز طبيعي از بهترين سوختهاي فسيلي محسوب مي‌شود، زيرا خاكستر بر جاي نمي‌گذارد و محيط را آلوده نمي‌كند؛ به علاوه، نسبت به ديگر منابع انرژي ارزانتر است.

ايران با حدود 15 تريليون مترمكعب ذخايركشف شده، دومين كشور دارنده گاز طبيعي در جهان محسوب مي‌شود و تقريباً هر ساله نيز ذخاير جديدتري از اين منبع انرژي در ايران كشف مي‌شود. گاز طبيعي را پس از تصفيه در پالايشگاه از طريق لوله به مراكز مصرف انتقال مي‌دهند.

به طور كلي منابع گاز طبيعي شهرها و روستاهاي ايران از چهارناحيه تأمين مي‌شود:

1ـ ناحيه آغاجاري و پالايشگاه بيد بلند در خوزستان؛ 2ـ ناحيه كنگان و پالايشگاه كنگان در بوشهر؛ 3ـ جزيره قشم و سرخون در هرمزگان؛ 4ـ ناحيه خانگيران و گنبدلي و پالايشگاه سرخس در خراسان.

تا سالهاي اخير، مصرف گاز طبيعي در ايران در حد بسيار پاييني قرارداشت، ولي دولت جمهوري اسلامي ايران تصميم گرفته است تا لوله‌كشي گاز و مصرف آن را توسعه دهد.

نفت : جهان امروز روانه حدود 65 ميليون بشكه نفت مصرف مي‌كند كه حدود 30 درصد آن در منطقه خاورميانه توليد مي‌شود. ايران پس از عربستان مهم‌ترين توليدكننده نفت در منطقه خاورميانه محسوب مي‌گردد. در سال 1371 سهميه توليد نفت براي ايران از سوي اوپك 5/3 ميليون بشكه تعيين شده است كه دومين كشور مهم توليدكننده در ميان كشورهاي اوپك محسوب مي‌شود.

منابع نفتي كه تاكنون در ايران مورد بهره‌برداري قرار گرفته عمدتاً در دوناحيه واقع شده است: ناحيه اول در جنوب ايران و در منطقه زاگرس در خوزستان و فلات قاره در كف خليج فارس و ناحيه دوم در غرب استان كرمانشاه و در ناحيه مرزي نفت‌شهر.

انرژي الكتريكي : در ايران توليد برق به دو طريق صورت مي‌گيرد: توليد برق از طريق سوختهاي فسيلي (برق حرارتي) و توليد برق از طريق سدها (برق آبي). به دليل وجود انرژي فسيلي فراوان در ايران و ارزاني آن و همچنين فقدان رودخانه‌هاي پرآب، قسمت عمده برق توليدي ايران برق حرارتي است. سوخت نيروگاههاي ايران را به ترتيب گاز طبيعي، نفت كوره و گازوئيل تشكيل مي‌دهد. دولت طي برنامه‌هاي آينده در نظر دارد، تمام نيروگاههاي در مسير لوله گاز را به سوخت تجهيز كند. سيستم انتقال برق در ايران به طريق كابلهاي هوايي انجام مي‌گيرد. ولتاژ برق در ايران براي مصرف خانگي 220 ولت و براي مصرف صنعتي 380 ولت است.

تقسيمات كشوري 

در تيرماه سال 1377، ايران از نظر تقسيمات كشوري داراي 28 استان، 282 شهرستان، 741 بخش، 716 شهر، 2258 دهستان و بيش از 68125 آبادي داراي سكنه بوده است.

 پايتخت

كلان شهر تهران با جمعيتي بالغ بر7 ميليون نفر، به عنوان پايتخت جمهوري اسلامي ايران، مهم‌ترين مركزسياسي، اداري، اقتصادي و فرهنگي ايران و منطقه است.

استان تهران : از شمال با استان مازندران و گيلان، از شرق با استان سمنان، و از جنوب و غرب با استانهاي قم، مركزي، همدان و زنجان و استان قزوين همسايه است. از نظر موقعيت نسبي جغرافيايي، اين استان در غرب دشت كوير و جنوب رشته كوههاي البرز واقع شده است.

به لحاظ موقعيت، استان تهران در بخش مركزي ايران قرار گرفته است امكان دسترسي به همه نقاط كشور را تقريباً فراهم مي‌كند. قرار گرفتن در دامنه‌هاي جنوبي كوههاي البرز به عنوان يك عامل دفاعي، از گذشته زمينه لازم را براي تجمع جمعيت فراهم كرده و در حال حاضر اين ارتفاعات تأمين‌كننده بخشي از آب موردنياز مصرفي در بخش كشاورزي و شرب جمعيت ساكن در اين استان است. شيب اين استان، ازسمت شمال به جنوب است و به سبب همواري‌ بخشهاي وسيعي از اين استان، امكان استقرار سكونتگاهها و طبعاً جمعيت را فراهم آورده است. وضعيت آب و هوايي آن، شرايط مناسب زندگي را مهيا مي‌كند. زمستانهاي كوتاه و اعتدال هوا در فصول پاييز و بهار، به همراه ريزشهاي جوّي مناسب و كافي براي كشت محصولات مختلف و رطوبت نسبي كم، از ديگرويژگيهاي اقليمي اين استان است.

استان تهران با داشتن تراكم متوسط 270 نفر در كيلومتر مربع، پرتراكم‌ترين استان محسوب مي‌شود. به سبب تفاوتهاي جغرافيايي، جمعيت در سطح استان يكسان توزيع نشده است. توزيع جغرافيايي جمعيت در سطح استان، نشان مي‌دهد كه شهرستانهايي كه در دشت تهران و كرج واقع شده‌اند، با برخورداري از موقعيت جغرافيايي مناسب،‌ بيشترين تراكم جمعيت، و شهرستانهاي نواحي كوهستاني شمال استان و همچنين نواحي حاشيه كوير به سبب نامساعد بودن محيط جغرافيايي، كمترين تراكم جمعيت را دارند.

استان تهران از نظرجمعيت، در ميان استانهاي كشور، داراي اين ويژگيهاست:

1ـ پرجمعيت‌ترين استان كشور است؛ 2ـ پرتراكم‌ترين استان كشور است؛ 3ـ داراي كمترين نسبت جمعيت روستانشين است؛ 4ـ از بيشترين درصد افزايش جمعيت در سال برخوردار است.

شهر تهران جزو يكي از دوازده شهرستان استان تهران به شمار مي‌آيد.

اين شهرستان 1500 كيلومترمربع مساحت دارد و پرجمعيت‌ترين شهرستان استان و پرجمعيت‌ترين شهر كشور است و درسطح كشور به كانون اصلي فعاليتهاي اقتصادي، اجتماعي، سياسي و فرهنگي تبديل شده است. در شهر تهران مراكز فرهنگي و تفريحي ملي ايران كه داراي مجموعه بسيار ارزشمندي از آثار فرهنگي تمدنهاي دوره باستان و دوره اسلامي است، كتابخانه ملي ايران كه غني‌ترين كتابخانه كشور محسوب مي‌شود، همچنين مجموعه كاخهاي سابق، پاركها و فضاهاي سبز و فرهنگسراها و موارد ديدني ديگر از جمله مراكز ديدني اين شهر، ملي محسوب مي‌شوند.

ويژگيهاي اقتصادي تهران : تهران به لحاظ تمركز اداري ـ سياسي، در فعاليتهاي اقتصادي كشور، داراي نقش بسيار مهمي است. اين نقش چنان با اهميت است كه مي‌توانيم آن را به مثابه قطب اقتصادي كشور بدانيم. از نظر فعاليت اقتصادي در بخشهاي سه‌گانه (صنعت، كشاورزي، خدمات)، استان تهران ميان استانهاي كشور، داراي ويژگي خاصي است. در اين استان، كشاورزي نسبت به بخشهاي ديگر اقتصادي، اهميت چنداني ندارد و در مقايسه با كل كشور سهم ناچيزي از شاغلين در بخش كشاورزي فعاليت مي‌كنند. اين بخش، فقط براي 5 درصد از كل شاغلين استان، اشتغال ايجاد كرده است. در حالي كه بخشهاي خدمات و صنعت، 95 درصد شاغلين را به خود اختصاص داده است. در اين ميان، بخش خدمات به دليل افزايش كارهاي غيرتوليدي براي دو سوم شاغلين اين استان اشتغال فراهم كرده است. يك سوم كارگاههاي بزرگ صنعتي ايران در استان تهران واقع شده است. همچنين بيش از يك سوم كاركنان اين گونه كارگاههاي ايران در اين استان مشغول به كارند. اين در حالي است كه مساحت اين استان فقط يك هشتم درصد از مساحت كل كشور را تشكيل مي‌دهد. تمركز بيش از حد صنايع در اين استان، ناشي از سياستهاي اقتصادي كشور در دوران پيش از انقلاب و وجود مركز سياسي ـ اداري كشور، يعني شهر تهران و وجود زيرساختهاي موردنياز صنايع نظير راه، فرودگاه، آب، برق،‌ تلفن و ارتباطات پيشرفته و دسترسي به بازار بزرگ شهر تهران بوده است. اگرچه دولت در اوايل دهه 1350 بر اثر تمركز صنايع درتهران، ضوابطي تعيين كرد كه بر مبناي آن ايجاد صنايع، مگر در موارد استثنايي تا 120 كيلومتري شهر تهران ممنوع شده بود، اما باز هم تمركز و تجمع صنايع در اطراف تهران به عناوين مختلف ادامه يافت. ولي اين ضوابط تا حدود بسياري در كند كردن تجمع بيش از حد صنايع در اين استان تأثير چشمگيري داشته است. پس از انقلاب، و به ويژه از اوايل دهه 1360 نيز اين ضوابط با شدت بيشتري ادامه داشته است. در نتيجه، نسبت درصد كارگاههاي بزرگ صنعتي استان تهران به كل كشور، از سال 1361 تا 1365 رو به كاهش بوده است. اكنون دولت با توجه به عواقب نگران‌كننده تمركز صنعتي در اين استان، كوشش بيشتري در جهت توزيع متناسب صنايع در سطح كشور، خاصه در نقاط محروم دارد.