|
|
|
|
موضوع: زبان فارسي |
16/10/1383 |
|
|
|
|
|
| |
سين كيانگ - چين - بهار - ازبكي - سغدي - پهلوي - سبك شناسي |
|
|
|
|
| |
ضمير سعدالله زاده
|
|
|
|
|
| |
برگرفته از: فصلنامه سخن عشق، شماره 20، زمستان 1382 |
|
|
|
|
|
|
|
|
 |
|
|
|
| |
نظري بر شرايط و احتياجات آموزشي زبان فارسي در سين كيانگ چين
دكتر ضمير سعدالله زاده*
بررسي گذشته زبان فارسي در سرزمين سين كيانگ كه سابقه ي خيلي طولاني دارد. با وجود اينكه يك موضوع غير عادي است؛ اما مايه ي تأسف است كه تا به حال نه در چين و نه در ايران مورد تحقيق و مطالعه قرار نگرفته است. اگر چه تفصيلات دوره ي كار برد اين زبان در سين كيانگ جمهوري چين امروز تا اندازه اي در پرده مانده است؛ اما بر همگان روشن است كه زبان فارسي قرنها دراين سرزمين باستاني مورد استفاده قرار گرفته و از حيث و اعتبار ويژه اي برخوردار بوده و در پيشروي فرهنگ ملي آن ديار نقش پيشتاز را ايفا كرده است. به شهادت اسناد و مدارك فراوان تاريخي، اكثريت ساكنان اصلي سين كيانگ قديم ايراني نژاد بوده و تا قرن 19 ميلادي با گويشهاي ايراني صحبت مي كردند كه از لحاظ زبان شناسي، امروز متعلق به گروههاي زبانهاي ايراني ميانه شرقي است. از اواخر قرن 8 ميلادي قومهاي باديه نشين ترك زبان، در نتيجه جنگهاي قومي و ديگر عوامل وادار شدند كه از فلات مغولستان به سرزمين پهناور سين كيانگ كوچ كنند. در اين دوره ها ساكنان اصلي ايراني نژاد سين كيانگ، به علت عوامل طبيعي به چهار اطراف منطقه پراكنده شدند و دولت و حاكميت متمركز خود را از دست دادند؛ اما براي تركان كه گروهي نقل مكان كرده و و ارد اين سرزمين شدند شرايط خوبي مهيا شد كه به آساني حاكميت منطقه را به دست گيرند. سرانجام سرزمين سين كيانگن به يك منطقه كثيرالمله تبديل شد. در طول تاريخ بين ساكنان اصلي و قومهاي مهاجر مغول تبار اين سرزمين آميزش نژادي صورت گرفت. از طرف ديگر با گذشت قرنها، قسمت عمده ساكنان اصلي سين كيانگ كه ايراني نژاد بودند در نتيجه شرايط نامساعد طبيعي و اجتماعي و افزايش باديه نشينان، هويت ملي خود را به تدريج از دست دادند، فقط تعداد اندكي از آنها كه در فلات پامير و دامنه هاي آن زندگي مي كردند و امروزه تاجيك نام دارند توانستند زبان و فرهنگ اصلي خود را حفظ كنند.
اگر بر تاريخ پيچيده و هنوز بررسي نشده سين كيانگ قديم نظري بيندازيم مشاهده مي كنيم كه تا قرن 9 ميلادي زبان و فرهنگ مردم ايراني نژاد در اين سرزمين پهناور هميشه در مقام اول بوده و در اين زمينه ارتباط فرهنگي و اجتماعي و اقتصادي ساكنان سين كيانگ قديم با مردم ايران و آسياي ميانه بطور مداوم ادامه داشته است.
به علت قدمت سرزمين سين كيانگ و عصرهاي پر پيچ و تاب آن و اينكه تاكنون مورد بررسي قرار نگرفته، پرداختن به تمام جوانب آن كاري است مشكل و فعلاً ما را مجال بحث در اين خصوص نيست؛ بنابراين به بررسي احوال هزار ساله زبان فارسي در آنجا و ضرورتها و شرايط آموزش زبان فارسي در اين منطقه از ابتدا تا كنون بسنده مي كنيم. به طوريكه از تاريخ سين كيانگ معلوم است، مردم ترك زبان اين منطقه، حروف الفباي خود را در پايه ي حروف الفباي سغدي ترتيب داده بودند. الفباي عربي اساس اويغوري و ازبكي نيز كه از دوره ي سلطنت قراخانيان (780 – 1213م) تا امروز مورد استفاده قرار گرفته و در طول چندين بار اصلاح شده و در پايه ي الفباي فارسي تربيت يافته است. قزاقها و قرقيزهاي سين كيانگ نيز با اندك تغيير از همين الفبا استفاده
مي كنند. گذشته از اين، اسنادي از اولين نمونه هاي شعر فارسي در شهر تورفان سين كيانگ يافته شد. دراين باره شادروان محمد تقي بهار نيز در كتاب سبك شناسي مي نويسد: «اوراقي اين اواخر از زير انقاض و
وش زارهاي شهر كهنه (تورفان) به دست آمده است كه همه ي آنها از جنس اشعار هجايي و به زبان دري و به خطوط مختلف پهلوي و سغدي و اويغوري است و اينكه ما آنرا به زبان دري مي خوانيم ....»1
نظر به گفته هاي بالا و اسناد و مدارك تاريخي كه تاكنون در زمينه علوم به دست آمده است، مي توان گفت كه زبان فارسي در قرن 10 ميلادي نيز مورد استفاده قرار مي گرفته است. بعد از پذيرش اسلام از سوي ساكنان اين منطقه، زبان فارسي در آموزش احكام ديني از اعتبار ويژه اي برخوردار بوده است.
اگر چه تا قرن 12 ميلادي در اين منطقه اثري به فارسي انشاء نشده است، اما ساكنان منطقه از آثار بزرگان علم و ادب فارسي آن زمان به خوبي اطلاع داشتند. داستان «قوتات غوبيليك» (دانش سعادت آور ) تأليف يوسف خاص حاجب در قرن 11 در كاشغر سين كيانگ، شش هزار بيت را در بر مي گيرد كه سرآغاز ادبيات مردم ترك زبان به شمار مي رود.
عربچه تاجيكچه كتابلار اكوش بيزينگ تيليميز چه بويومغي اُقوش 2
معني بيت: به عربي و تاجيكي چنين كتابها بسيار است، به زبان ما فقط همين است.
معلوم مي شود كه تا قرن 12، زبان فارسي در سين كيانگ به عنوان زبان خطي همراه با زبانهاي محلي در آموزش و پرورش مورد استفاده قرار گرفته است؛ اما در بين روشنفكران آن زمان هنوز آنچنان گسترش نيافته است.
طبق اسناد و مدارك در قرن 13 ميلادي زبان فارسي بيش از پيش در سين كيانگ نفوذ كرده و تا قرن 19 نه تنها تدريس زبان فارسي رواج داشته است، بلكه حكام محلي براي تماس با ديگر مناطق از اين زبان استفاده مي كرده اند. حتي اظهاريه و اسناد مهم داخلي حكومتهاي محلي نيز به فارسي ثبت مي شده است. در اين دوره شاعران زيادي به فارسي شعر گفتند و نويسندگان آثار ادبي و علمي بسياري به فارسي به يادگار گذاشتند كه اكنون برخي از آن در مؤسسه هاي علمي و تعليمي نقاط مختلف سين كيانگ محفوظ است. در طول قرنها آموزش زبان فارسي در مدارس سين كيانگ چين براي اويغوران و ديگر اقوام ترك زبان اجباري بود. اويغوران علوم مختلف آن زمان را از طريق فارسي آموختند. در قرن وسطي زبان فارسي براي روشنفكران اويغور، زبان مادري به شمار مي رفت.
همچنان گفتيم آموزش زبان فارسي در سين كيانگ از دوره ي سلطنت قراخانيان سرچشمه مي گيرد. از همان دوره زبان فارسي در تمام مدارس اين سرزمين يكي از درسهاي عمده به شمار مي رفته است؛ اما شيوه آموزش بر ما معلوم نيست. تنها مي دانيم كه در آغاز از دو كتاب به نامهاي «هفت و يك» و «پنج گنج» و سپس از كتابهاي گلستان و بوستان سعدي و در سطح بالاتر از آثار حافظ و مولوي و نظامي و ديگران استفاده مي شده است.
از اواخر قرن 19 ميلادي در قلمرو سين كيانگ مكاتبي جديد و غير ديني به وجود آمد كه آموزش زبان فارسي يكي از درسهاي مهم آنان بود. به عنوان مثال در سال 1888 ميلادي در ولايت آتوش، برادران حسين و بهاودن براي اولين بار مكتبي را به نام «حسينيه» تأسيس كردند كه دانش آموزان موظف بودند روزي يك ساعت فارسي بياموزند.
كم كم نفوذ زبان فارسي نسبت به دوره هاي قبل كاسته شد. در سال 1936 كه آخرين مكتب ديني بسته شد، تدريس زبان فارسي فقط در بين تاجيكان رواج داشت و اوايل قرن 20 زبان فارسي در مكاتب سين كيانگ به طور كلي كنار رفت.
در حال حاضر دانندگان زبان فارسي چين بسيار كم هستند و آنان نيز به دليل علاقه متفاوت يا براي رفع حوائج مختلف به آموزش فارسي روي مي آورند:
1- به دليل سابقه بسيار طولاني زبان فارسي در چين و استفاده از خط فارسي بين حكام محلي و وجود نسخ متعددي از علوم مختلف به اين زبان.
2- سهولت يادگيري زبان فارسي براي چينيان نسبت به ديگر زبانهاو زبانهاي محلي چين قرنها تحت تأثير زبان فارسي قرار گرفته بود. اين تأثير در تركيب واژه ها و اقتباس اصطلاحات و لغات زبانهاي محلي ديده مي شود؛ مثلاً بيش از 30% كلمات در زبان اويغوري از زبان فارسي گرفته شده است، غير از اين خط مسلمانان سين كيانگ اساس الفباي فارسي داشته است؛ به اين دليل هنوز اشتياق به آموزش اين زبان در بين مردم منطقه وجود دارد.
3- در طول قرنها بخصوص پس از قرن 13 ميلادي شعراء و علماء سين كيانگ آثار بسياري را به فارسي تأليف كردند. تاكنون از طرف مؤسسه هاي علمي و تعليمي بيش از 3600 جلد نسخه خطي جمع آوري شده است. نزديك به نصف اين دستخطها از طرف شعراء و علماء برخاسته از سين كيانگ به جاي مانده است كه ميراث گرانبهاي مردم منطقه به شمار مي رود؛ حتي بعضي از اين نسخه ها هنوز براي جهانيان نامعلوم مي باشد. علاوه بر اين اثار خطي در سين كيانگ هنوز به طور كامل جمع آوري نشده است و بدون آموزش زبان فارسي پژوهش همه جانبه تاريخ و آداب و رسوم و زبان و ادبيات مردم سين كيانگ كه در همين سرزمين به زبان فارسي تأليف شده امري محال است. بتابراين در اين زمينه نيز نياز آموزش زبان فارسي حس مي شود.
4- در قلمرو استان سين كيانگ قريب 23000 مسجد اسلامي وجود دارد كه بيش از 100 هزار نفر در آنها به كارهاي مذهبي مشغول هستند . آنان از گذشتگان خود كتب و فرامين زيادي را به ميراث گرفته اند كه قريب نيمي از آنها به فارسي است؛ اما به علل گوناگون فارسي دانان دراين حيطه بسيار كمند و نياز به متقاضيان به خصوص نسل جوان به آموزش زبان فارسي در اين زمينه احساس شد. غير از اين در سين كيانگ قريب 30 هزار نفر به طب سنتي مي پردازند. در بعضي شهرستانهاي سين كيانگ هر خانواده براي خود دستور معالجه و استفاده از دارو دارد. اكثريت دستورها راجع به طب سنتي به فارسي است، بنابراين كساني كه به طب سنتي مشغولند اگر بر فارسي مسلط نباشند نمي توانند در كار خود پيش روند، لذا نياز اين دسته به آموزش زبان فارسي نيز احساس مي شود.
نگارنده مقاله از سال 1999 ميلادي تا كنون به كمك رايزني فرهنگي ج.ا.ايران در پكن شهر اورومچي مركز استان سين كيانگ دوره ي فارسي آموزي تشكيل داده ام. در اولين دوره 32 معلم و محقق جوان دانشگاه ها و مؤسسه هاي علمي شركت كردند و يك سال و نيم به طول انجاميد و نتيجه ي خوبي نيز داشت. دوره ي دوم كه از 28 محقق جوان تشكيل شده بود به دلايلي از نيمه سال تعطيل شد. مي توان با اطمينان گفت كه در سين كيانگ كنوني اگر شرط لازم آموزش و هزينه هاي آن مهيا باشد زمينه اشتياق دانشجويان نيز بيش از پيش مي تواند بيايد.
پانوشتها
*استاد پژوهشگاه آسياي ميانه فرهنگستان سين كيانگ چين
1- ملك الشعراء بهار، سبك شناسي يا تاريخ تطور شعر فارسي، تهران مؤسسه مطبوعاتي علمي، چاپ 62، ص 7.
2- يوسف خاص حاجب، قوتات غوبيليك،پكن، انتشارات به زبانهاي اقليتها، چاپ 1984، ص 21.
|
|
| |
|
|
| |
نظر دهيد::(3 نظر) |
|
|
|
|
|
|
