|
|
|
|
موضوع: زبان فارسي |
07/09/1383 |
|
|
|
|
|
| |
زبان فارسي - اوكراين - تعامل ادبي ايران و جهان |
|
|
|
|
| |
اولنا مازه پوا
|
|
|
|
|
| |
برگرفته از: فصلنامه سخن عشق شماره 20 زمستان 1382 |
|
|
|
|
|
|
|
|
 |
|
|
|
| |
چند ملاحظه در مورد تدريس زبان فارسي به فارسي آموزان اوكرايني و تأليف كتابهاي
زبان فارسي براي خارجيان
اولنا مازه پوا*
زبان فارسي متعلق به يكي از تمدنهاي بسيار كهن بشري ـ تمدن ايراني ـ و در بردارنده ي ارزشهاي علمي و فرهنگي . معنوي سرشار از دانشهاي مختلف دوره هاي طولاني اين تمدن بزرگ مي باشد. اين زبان هر چند كه داراي قدمت طولاني است. در حال حاضر به عنوان يكي از زبانهاي زنده و پويا و داراي ادبيات غني و قدرتمند و مملو از حكمت و معنويت بشري تلقي مي شود و ميليونها نفر بدان تكلم مي كنند. خوب معلوم است كه در گذشته به وسيله ي اين زبان بسياري از دانشهاي بشري به مردم دنيا انتقال يافته و اكنون نيز از اهميت آن كاسته نشده است؛ به همين دليل آموختن اين زبان به معناي پيوستن به گستره ي وسيعي از علم و معرفت بشري مي باشد و هدف از اين گزارش بررسي برخي مشكلات تدريس زبان فارسي به فارسي آموزان اوكرايني از ديد يك معلم اوكرايني با سابقه 10 سال تدريس است.
در مقالات بعضي از محققان ايراني آمده است كه زبان فارسي براي زبان آموزان خارجي ممكن است يكي از دو نقش عمده را داشته باشد: نقش زبان دوم و نقش زبان خارجي. نقش زبان فارسي به عنوان زبان دوم آن است كه در زندگي روزمره و امور جاري زبان آموز كاربرد داشته باشد و از طرف او يك ابزار علمي ارتباطي تلقي شود؛ اما به عنوان زبان خارجي در مواردي است كه هيچ نوع نقش مستقيم در زندگي عادي و روزمره زبان آموز ايفا نكند و كاربردي براي گذراندن امور فعاليتهاي جاري او نداشته باشد و تنها براي هدف خاصي ياد گرفته شود، چون استفاده از منابع علمي، فرهنگي، ادبي، عقيدتي يا منابع ارتباطي چون رسانه هاي گروهي يا براي تدريس و امور شغلي بين المللي و نظاير آن. در برنامه ي تحصيلي دانشگاه شفچنكو اوكراين كه بنده در آن تدريس زبان فارسي را بر عهده دارم، هر دو نقش در نظر گرفته شده است كه در هر دو صورت بر نوعي «انگيزش ابزاري»يا وسيله اي استوار است. به سخن ديگر، ما بر آن هستيم كه متخصصيني تربيت كنيم كه توانايي استفاده از زبان فارسي را هم در زندگي روزمره خود و هم براي هرگونه اهداف ديگر داشته باشند.
به طور كلي در آموزش هر زبان خارجي با سه بخش مرتبط به هم مواجه هستيم :
1- دستگاه آوايي زبان (تلفظ) 2- دستگاه واژگاني زبان 3- دستگاه ساختار زبان. يعني زبان آموز ابتدا بايد شكل صحيح تلفظ واژه ها و سپس واژه ها و ساختار دستوري زبان را ياد بگيرد.
در طول آموزش نيز زبان آموز بايد در چهار مهارت عمده ورزيده شود:
1- مهارت شنيداري 2- مهارت گفتاري 3- مهارت خواندن 4- مهارت نوشتناري. از طرف ديگر در امر آموزش زبان، به جز زبان آموز و معلم، دو ركن ديگر از اهميت خاصي برخوردار است روشهاي تدريس و وسايل آموزشي. درحال حاضر براي آموزش زبان فارسي خارجي روشهاي مختلفي ايجاد و آزمايش شده است كه در ميان آنها مي توان روش دستور ـ ترجمه، روش مستقيم، روش التقاطي (از امتزاج دو روش مذكور) روش فشرده، روش گفتاري ـ شنيداري، روشهاي «ارتباطي» و روش «شناختي ـ عادتي» را نام برد.
اگر چه آگاهي از روشهاي علمي و شيو هاي پيشرفته آموزش زبان براي معلمان زبان خارجي امري ضروري است و معلمان بايد در امر آموزش زبان خارجي بهره كافي داشته باشند؛ ولي متأسفانه در خصوص تدريس زبان فارسي در بسيار از آموزشگاه هاي اوكراين با اين حقيقت مواجه نيستيم، حتي داشتن اطلاعات نظري از روشهاي تدريس در بسياري از موارد كافي نيست و معلمان نمي توانند معلومات خود را در كلاس به خوبي به مرحله اجرا درآورند و باز هم به روش سنتي ترجمه ـ دستوري پناه مي برند. ممكن است مسئله اين باشد كه روشهاي پيشرفته مذكور براي زبان فارسي(برخلاف زبان هاي غربي بخصوص انگليسي) زياد كار نشده است، اگر هم كار شده باشد استادان محترم ايراني اعزامي به اوكراين بايد ما را با دستاوردهاي محققان ايراني در اين زمينه آشنا كرده و روشهاي پيشرفته را در امر تدريس به كار ببرند و يا در اين زمينه مي توان پيشنهاد ديگري داد. در برنامه ي دوره هاي دانش افزايي كه براي معلمان زبان فارسي از كشورهاي مختلف دنيا در ايران برگزار
مي شود و معلمان اوكرايني هم مي توانند از آنها بهره مند گردند، تعدادي از جلسات خاص موضوع تدريس زبان فارسي به خارجيان و تبادل نظر در نظر گرفته شود. اين كار را به صورت ميزگرد و سمينار هم مي توان عملي كرد. همانطور كه همه ي معلمان زبان خارجي مي دانند مسئله روش تدريس به طور مستقيم با تأليف كتاب درسي مرتبط است. بنابراين لازم دانستم كه چند ملاحظه را در خصوص بعضي كتابهاي درسي زبان فارسي براي غير فارسي زبانان كه تاكنون در ايران تأليف شده و از طرف سفارت ج.ا.ايران در اوركراين و مركز گسترش زبان فارسي در اختيار دانشجويان و استادان زبان فارسي اوكراين گذاشته شده است مطرح كنم.
در بيشتر اين كتابها ما به روشهاي سنتي ارائه مواد درسي برمي خوريم . از ميان كتابهاي درسي چاپ ايران كه تا كنون به اوكراين ارسال شده مي توان به موارد زير اشاره كرد:
آموزش زبان فارسي (4 جلد) دكتر يدالله ثمره، آموزش فارسي به غير فارسي زبانان دكتر جليل بانان صادقيان، درس فارسي براي فارسي آموزان خارجي (دوره مقدماتي) دكتر تقي پورنامداريان، دوره آموزش زبان فارسي از مبتدي تا پيشرفته (جلد 1 و 2) آقاي مهدي ضرغاميان و فارسي عمومي(1) ـ ساختارهاي پايه دكتر احمد صفار مقدم.
با اين همه بايد گفت كه در شهرهاي اوكراين بيشتر از كتاب آزفا تأليف دكتر يدالله ثمره استفاده مي شود؛ زيرا استادان اوكراين به بقيه كتابها كمتر دسترسي دارند يا اصلاً ندارند؛ البته در دو دانشگاه شهر كي يف چنين كمبودي كمتر احساس مي شود، هر چند كه كتابهاي غير از ازفا در يكي دو نسخه وجود دارد، اما باز هم
مي توان حداقل برداشت را از آنها داشت.
با ابراز تشكر و قدرداني از كار پر زحمت مؤلفان ايراني بايد اعتراف كرد كه استفاده از كتابهايي مانند آزفا و بعضي كتابهاي ديگر در اولين مرحله ي تدريس زبان فارسي تا اندازه اي بسيار سخت به نظر مي آيد، چون ارايه مواد آموزش در دو شكل ـ نوشتاري و گفتاري ـ مي باشد. آقاي دكتر صادقيان در پيشگفتار كتاب درسي خود ص 8 و 9 مي نويسد: «در تدوين اين كتاب به زبان گفتاري و نوشتاري هر دو توجه شده، ولي از اين اصل پيروي
كرده ايم كه آموزش زبان نوشتاري تنها موقعي ممكن خواهد بود كه حداقل آشنايي لازم با زبان گفتاري به دست آمده باشد؛ در غير اين صورت زبان نوشتاري سد راه آموزش زبان گفتاري شده دستيابي بهآن را غير ممكن يا خيلي مشكل مي سازد. در صورت حصول اين حداقل آشنايي، زبان گفتاري نه تنها مانع آموزش خواندن و نوشتن نمي شود بلكه آموزش آن را سرعت مي بخشد.»
اما متأسفانه نه من و نه همكاران اوكرايني ديگرم نمي توانيم از اين ديدگاه حمايت كنيم، چون اين اطمينان را پيدا كرده ايم كه اگر از همان اول، هر دو شيوه زبان با هم تدريس شود، آموزش به سختي پيش مي رود و بر عكس اگر دانشجو در مرحله ي ابتدايي يادگيري زبان به دقت و خودآگاهانه با اصول دستور زبان و شكل نوشتاري آن آشنايي كامل پيدا كنند در مراحل بعدي(متوسط و پيشرفته) هيچ وقت آن را فراموش نكرده و با شكل گفتاري نيز مخلوط نمي كنند. به نظر ما تنها در مرحله ي بعدي بعد از يادگيري پايه هاي دستوري و شكل نوشتاري زبانها است كه مي توان به فراگيري قواعد زبان گفتاري پرداخت. تجربه نشان مي دهد كه فارسي آموزان در اين صورت به راحتي از يك نوع زبان به نوع ديگر آن منتقل مي شوند و آشنايي با زبان نوشتاري بر راه آنان هيچ سدي
نمي سازد.
در پيشگفتار كتاب آزفا ص 1 نوشته شده است:«در دوره ي مقدماتي هر دو گونه از زبان مورد توجه قرار گرفته و پا به پاي گونه ي نوشتاري، شكل گفتاري واژه ها و افعال و جمله ها نيز داده شده است....در پايان دوره ي مقدماتي زبان آموز قادر خواهد بود با فارسي زبانان ارتباطي زباني برقرار كند. متون فارسي در حد دوره ي تحصيلات ابتدايي را بخواند و بفهمد و نيز اصطلاحات و ساختهاي دستوري زبان گفتاري را در يابد و به كار برد» در حالي كه ما يقين پيدا كرده ايم كه اگر در روند آموزشي فقط از آزفا استفاده شود در پايان دوره ي مقدماتي زبان آموزان به هيچ وجه قادر نخواهند بود ارتباط خوبي برقرار كنند و متوني بجز ساده ترين نمونه ها را بخوانند و بفهمند.
اين ملاحظه به آن معني نيست كه آزفا كتاب خوبي نيست و از آن نمي شود استفاده كرد. ما از آزفا استفاده مي كنيم اما نه در مرحله ي ابتدايي، بلكه در مرحله بعدي (و بيشتر از نوارهاي آن) ولي نمي توان به آن اكتفا كرد و بايد به منابع ديگر مراجعه كرد. به نظر بسياري از استادان اوكرايني كتاب درسي فارسي براي فارسي آموزان خارجي (مقدماتي) دكتر پورنامداريان را تا اندازه بيشتري مناسب و پاسخگوي بهتري براي نيازهاي فارسي آموزان اوكرايني مي دانند.
اميدواريم كه مؤلف محترم بتواند به كار پر زحمت خود ادامه داده و به زودي دوره هاي نتوسط و پيشرفته اين كتاب درسي را تأليف و به چاپ برساند.
عقيده من اين است كه در زمينه ي تأليف كتب درسي زبان فارسي مي توان كار ثمر بخش تري كرد اگر ما مي خواهيم كه روند آموزش زبان خوب و به تدريج پيش رود، بايد دو كتاب جدا نوشته شود. يكي فقط توضيحات دستور زبان با ارائه تمرينهاي متعدد و متون پر محتواتري در گونه نوشتاري داشته باشد و ديگري خاص زبان گفتاري با ارائه گفتگوهاي مختلف و حتماً همراه با مواد سمعي و بصري باشد.
كتاب اول بايد شامل متون گوناگوني درباره ي كشور ايران، شهرها، آثار ديدني و تاريخي، جشنها و آداب و رسوم ايرانيان و اطلاعاتي درباره ي معروفترين شعرا و نويسندگان فارسي زبان و....باشد تا فارسي آموزان نه فقط با زبان، بلكه با فرهنگ و تمدن و ادبيات ايراني بيشتر آشنا شوند. گفت و گو هاي كتاب دوم ممكن است به موضوعهاي مختلف روزمره اختصاص يابد مانند: مكالمه در ميهماني و خريد....، بازديد از آثار معماري و تاريخي و فرهنگي و....اطلاعاتي درباره ي سينما و كنسرت و ورزش و......
به عنوان نتيجه گيري از اين گزارش به طور خلاصه مي توان به چند نكته اشاره كرد: نخست اينكه در برنامه ي آموزش زبان فارسي بايد بيشتر از روشها و شيوه هاي متناسب پيشرفته تدريس استفاده شود. به كار گيري شيوه هاي جديد در امر تدريس زبان فارسي بسيار مهم و در صورت عدم شناخت لازم، آموزش آنها ضروري به نظر مي آيد و تبادل نظر و مشورت معلمان زبان فارسي نيز حائز اهميت خاصي است.
دوم اينكه استاداني كه براي تدريس زبان فارسي به خارجيان انتخاب و به كشورهاي خارجي اعزام مي شوند از بين افرادي برگزيده شوند كه با روشهاي نوين تدريس زبان فارسي به عنوان يك زبان خارجي آشنايي داشته باشند و بتوانند آن را به كار گيرند.
سوم اينكه در تدوين كتاب هاي درسي زبان فارسي براي خارجيان روشهاي معاصر تدريس هم بايد به كار گرفته شود و بحث و مشورت و تبادل نظر در اين زمينه و كار دسته جمعي از اولويت برخوردار باشد.
در خاتمه اجازه مي خواهم از مقامات محترم سفارت ج.ا.ايران در اوكراين و مركز گسترش زبان فارسي براي كمكها و توجهات همواره در پيشبرد هر چه بيشتر زبان فارسي در آموزشگاه هاي اوكراين سپاسگزاري و قدرداني كنم. از اقدامات اخير سفارت ايران در كي يف مي توان به گشايش «مركز ايرانشناسي» در دانشگاه ملي شفچنكو و اهداء بيش از 500 جلد كتاب اشاره كرد. همچنين مركز مذكور با آنتن ماهواره اي و دستگاه هاي تلويزيون و ويدئو و ضبط صوت مجهز گرديده كه اين امر در بالابردن سطح تدريس و فراگيري زبان فارسي بسيار اهميت دارد.
اميدوارم در آينده روابط علمي و فرهنگي ايران و اوكراين همچنان ادامه يابد و فرصت بيشتري براي تبادل نظر و تجربه ها و اندوخته ها داشته باشيم .
پانوشت:
* خانم اولنا مازه پوا استاد زبان فارسي دانشگاه ملي شفچنكو شهر كي يف اوكراين است كه سخنراني خود را در اولين سمينار «تعامل ادبي ايران و جهان» در ارديبهشت 82، در تهران ارائه كردند.
|
|
| |
|
|
| |
نظر دهيد::(2 نظر) |
|
|
|
|
|
|
